ناتان خردمند

ناتان خردمند، نوشته‌ی گوتهُلد افرایم لسینگ نمایش‌نامه‌ای دراماتیک در پنج پرده است که در سال 1779 منتشر شد. داستان در دوران جنگ‌های صلیبی می‌گذرد که مسیحیان، یهودیان و مسلمانان با شدت هرچه تمام‌تر به جان هم افتاده بودند. موضوع نمایش‌نامه لسینگ دعوتی است از ادیان سه‌گانه‌ی ابراهیمی برای تسامح بیش‌تر و ترک مخاصمه.

ناتان، بازرگان یهودی ثروتمند اورشلیم، از یک سفر طولانی تجاری به خانه باز می‌گردد و آگاه می‌شود که همه‌ی زندگی‌اش در یک آتش‌سوزی مهیب از بین رفته و دخترخوانده‌ی عزیزکرده‌اش، رشا، به دست شهسوار شجاع‌دل مسیحی از مرگ حتمی نجات یافته است؛ رخدادی که به معجزه می‌مانست. ناتان که پیش‌تر همسر و هفت فرزندش را بر اثر خصومت مسیحیان با یهودیان از دست داده، اکنون در تردید است که چگونه با این شهسوار مسیحی برخورد کند. سپس ناتانِ باتجربه و هوشمند موفق می‌شود شهسوار جوان و لجوج را بیابد، به‌دور از هرگونه پیش‌داوری با او گفت‌وگو کند، طرح دوستی بریزد و از او بخواهد که به خانه‌اش بیاید تا رشا بتواند به پاس عمل دلاورانه‌اش از او قدردانی کند. از سوی دیگر ناتان فرصتی به دست می‌آورَد و نیروی روشنگرِ خردورزی را آشکار می‌کند. سلطان که گرفتار تنگنای مالی شده است، به توصیه‌ی خواهرش، سیتاه، بر آن می‌شود که سخاوتمندیِ پرآوازه، و به‌ویژه، خردمندی ناتانِ یهودی را بیازماید و از او می‌خواهد به پرسشی حساس و بغرنج پاسخ دهد: دینِ راستین کدام است، یهودیت، مسیحیت، یا اسلام؟ درواقع این پرسش اساسی داستان است: دین راستین کدام است، یهودیت، مسیحیت، یا اسلام؟ و این ناتان است که باید به این سؤال پاسخ دهد. صحنه‌ای که این پرسش به میان می‌آید، نقطه‌ی اوج اثر است و در آن به گونه‌ای نمادین ایده‌ی اومانیسمِ خردگرا مطرح می‌شود، ایده‌ای که کل وقایع اثر حول محورِ آن طراحی شده است.

گوتهلد افرایم لسینگ نقشی کلیدی در شکل‌گیری ادبیات آلمانی ایفا کرد و یکی از نمادهای عصر روشن‌گری ادبیات محسوب می‌شود. او از لحاظ مذهبی روشن‌فکر به شمار می‌رفت و نظراتش را آزادانه بیان می‌کرد و همین موجب شد که کشیشی دگم با او وارد مجادله شود. بعد از مدتی لسینگ از ادامه‌ی این جدال منع شد؛ اما نتوانست سکوت کند. تجربه‌ی این جدال در نهایت به نوشتن نمایش‌نامه‌ی ناتان خردمند انجامید.