مناظره‌ی وایادولید

نمایش‌نامه‌ی مناظره‌ی وایادولید نوشته‌ی ژان کلود کاری‌یر، به مناظره‌ی تاریخی میان خوان گینس دو‌ سِپولْوِدا و بارتولومه د‌ لاس کازاس در خلال سال‌های 1551-1550 می‌پردازد. خوان گینس دو سِپولْوِدا ، روحانی بلندپایه‌ی کوردوئه، بزرگ‌ترین یونانی‌شناس و مفسر آثار ارسطو، در سال 1543 کتابی با عنوان دموکراتس ثانی علیه سرخ‌پوستان منتشر کرد و در آن جنگ‌ با آن‌ها در سرزمین‌های نو را مشروع دانست. هنگامی که می‌خواست کتاب را در اسپانیا منتشر کند، با مخالفت روبه‌رو و ‌ناچار شد در برابر بارتولومه دِ لاس کازاس، روحانی بلندپایه‌ی فرقه‌ی دومینیکن‌ها و حامی سرخ‌پوستان، از کتاب خود دفاع کند، و این همان مناظره‌ی وایادولید است.

کاری‌یر در اثر خود به این مناظره‌ی تاریخی جان می‌بخشد و به‌خوبی از عهده‌ی نشان‌دادن تنش، نه میان این دو شخص، بلکه میان این دو جهان‌بینی برمی‌آید. این اثر درصدد دفاع از هیچ‌یک از نظریات نیست. خواننده انگار که در میان تماشاچیان آن مناظره باشد، پیچیدگی‌های چنین مناظره‌ای را درک می‌کند و البته در قضاوت خود تنهاست.

موضوع محوری نمایش‌نامه این است که آیا باید سرخ‌پوستان را انسان و دارای روح دانست و همان حقوق اروپاییان را برای آن‌ها هم در نظر گرفت، یا خیر. دو شخصیت اصلی داستان، بارتولومه و سپولوِدا، نمایندگان دیدگاه‌های مختلفی هستند. سپولوِدا سرخ ‌پوستان را هم‌ردیف انسان‌ها نمی‌بیند و معتقد است از نژادی پست‌تر هستند، همان‌طور که در جایی از دفاعیات خود می‌گوید «اینان وحشی‌ترین و خون‌ریزترین مردمان‌اند». درمقابل، بارتولومه می‌گوید «باید سرخ‌پوستان را به مثابه‌ی برادران خود به رسمیت بشناسیم و آزادی نخستین‌شان را به آن‌ها بازگردانیم».

نویسنده در نمایش‌نامه‌ی مناظره‌ی وایادولید به معنای انسان‌بودن می‌پردازد و این‌که چه کسی شایسته‌ی برخورداری از حقوق انسانی است. مناظره‌ی سپولوِدا و بارتولومه دوراهی‌های اخلاقی که استعمارگران اروپایی با آن مواجه بودند را برجسته می‌کند؛ اما خواننده ناگزیر درباره‌ی مفاهیمی مانند برتری نژادی و نژادپرستی در معنای وسیع‌تر آن و نه محدود به دوره‌ی تاریخی خاصی به فکر فرو می‌رود.

برای جان‌بخشیدن به مباحثات و فائق‌آمدن بر یک‌نواخت‌شدن گفت‌وگو، نمایش‌نامه با جهش‌ها، «شگفتی‌ها» (ص 70) و «چرخش‌های دراماتیک» (ص 87) همراه است. در جریان بحث‌های نظریِ حاکم بر بخش نخستِ نمایش‌نامه، اشیا و رخدادهایی با ماهیت نمایشی به میان می‌آیند (روز نخست: ارائه‌ی «بت تراشیده‌ازسنگ»، ورود ناگهانیِ مهاجرنشین؛ روز دوم: آزمایش سرخ‌پوست‌ها و نمایش دلقک). سرآخر، واپسین‌ صحنه نیز (ص 103) چرخشی دراماتیک است: در حالی‌که به نظر می‌رسد مباحثات پایان یافته است، دخالت مقام ارشدِ صومعه نماینده را به سوی نتیجه‌گیری ناگهانی درباره‌ی مشروعیتِ «بردگی سیاه‌پوستان» سوق می‌دهد. هم‌چنین فشردگی، ساختارِ نمایش در قالب اقامه‌ی دعوا، و نیز چرخش‌های دراماتیک، مانع از یک‌نواختی می‌شوند و به تقویت پویایی اثر می‌انجامد.