رویداد ادبیات

ادبیات چیست؟ چه چیزی ادبیات را از سایر اشکال نوشتاری جدا می‌کند؟ چرا ادبیات مهم است؟ این پرسش‌ها درباره‌ی ماهیت، هدف و اهمیت ادبیات است که ذهن ایگلتون را، به‌مانند بسیاری از نظریه‌پردازان ادبی دیگر، به خود مشغول کرده است. تلاش او در کتاب «رویداد ادبیات» این است که مفاهیم پیچیده‌ی نظری را به بیانی روشن و با آوردن مثال‌هایی از آثار مهم ادبی تبیین کند.

ایگلتون با دشواری تعریف ادبیات می‌آغازد؛ موضوعی که ذهن منتقدان و محققان بسیاری را در طول قرن‌ها به خود مشغول داشته است. هر تلاشی برای تعریف ادبیات مستلزم شمول و طرد است، بدین معنا که چه‌چیزی را باید ادبیات دانست و چه‌چیز را نه. مهم است که بپرسیم آیا این فرم است که ادبیات را تعیین می‌کند یا محتواست یا کارکرد و نقشی است که ادبیات ایفا می‌کند. ایگلتون با روش منحصربه‌فرد خود که ترکیبی است از دانشوری و نبوغ و بینشی نقادانه پاسخ‌هایی برای‌مان فراهم می‌آورد.

جدل اصلی کتاب این است که تعریف ادبیات را نمی‌توان به هیچ کدام از جنبه‌های فرمی و محتوایی و کارکردی‌اش محدود کرد یا یکی را بر دیگری ارجح دانست؛ درعوض، ادبیات را باید در مقام یک «رخداد» فهمید؛ رخدادی که وقتی متنی به شیوه‌ای خاص خوانده می‌شود، روی می‌دهد. دیدنِ ادبیات در مقام یک رخداد اتفاق مهمی است، چرا که کانون نگاه را از متنِ صرف برمی‌گیرد و بر تعامل میان متن و خواننده برمی‌نهد. این چنین است که ادبیات نه یک مقوله‌ی ثابت، بلکه فرایندی پویاست؛ فرایندی که در فضای  میان متن و خیال خواننده می‌ایستد. ایگلتون برای بسط ایده‌اش هم به متفکرانی مانند ارسطو و کانت و نیچه و دریدا رجوع می‌کند و هم به طیف وسیعی از رویکردهای نظری از رتوریک کلاسیک گرفته تا پساساختارگرایی معاصر.

جدل بعدی او با تمرکز بر مفهوم نظریه‌ی ادبی، این است که باید از کارکرد ادبیات حرف بزنیم به‌جای این‌که مدام بر این پرسش پافشاری کنیم که ادبیات چیست. این نوع پافشاری‌ها ادبیات را شیئی ایستا در نظر می‌گیرد که براساس معیارهای ازپیش‌موجود و مهیایی می‌توان آن را بخش‌بندی و تحلیل کرد. ایگلتون درعوض حامی رویکردی است که ادبیات را پدیده‌ای زنده و در حال تغییر و شدن می‌بیند و این یکی از بینش‌های بسیار مهم و ارزنده‌ی کتاب است.

ایگلتون به مفاهیم کلیدی مانند روایت، فرم، ژانر و معنا هم بی‌توجه نیست و به مکاتب مختلف نیز از این منظر نگاهی می‌اندازد و نگاه نقادانه‌ی خودش را نیز عرضه می‌دارد؛ مثلاً برای او روایتْ توالی صرف رخدادها نیست، بلکه ساختاری است که معنایی را بر آن رخدادها تحمیل می‌کند و از این راه به درک و تجربه‌ی خواننده از متن شکل می‌دهد. ژانر هم از دید او مقوله یا قرارداد صرف نیست، شیوه‌های سازمان‌دهی و تفسیر جهان است. یکی از جذاب‌ترین بحث‌های کتاب بحثی است درباره‌ی رابطه‌ی واقعیت و ادبیات. او به‌مانند گذشته در این‌جا هم مخالفت خود را با ایده‌ای که ادبیات را به‌مانند یک آینه، بازتاب یا بازنمایاننده‌ی جهان می‌داند، نشان می‌دهد. ادبیات از نظر او قادر است ادراک ما از واقعیت را دگرگون کند و آن را به شکلی نو بیاراید، قادر است امکان‌هایی جدید برای فهمیدن جهان و درگیرشدن با آن برای‌مان فراهم کند و تمام این وضعیت‌ها و امکان‌ها به‌واسطه‌ی قابلیت دگرگون‌شونده‌ی خود ادبیات است.

در این کتاب نیز با یکی از دلمشغولی مهم ایگلتون درباره‌ی نظریه‌ی ادبی معاصر مواجه‌ایم، یعنی نقد پست‌مدرنیسم. او اگرچه منکر آورده‌های مهم این رویکرد در مطالعه‌‌ی ادبیات نیست، منتقد نگاه نسبی‌گرا و شک‌گرای این رویکرد به ادبیات است و مدعی است تأکید این رویکرد بر تعین‌ناپذیری و بازی دال‌ها می‌تواند به نادیده‌انگاشتن ابعاد عمیق‌تر اخلاقی و سیاسی ادبیات بینجامد. خواسته‌ی ایگلتون این است که به اشکال متعهدانه‌تری از نقد بازگردیم؛ اشکالی که قابلیت‌های ادبیات را در پرداختن به مسائل اساسی وجود انسانی به منصه‌ی ظهور می‌رسانند. او در پایان به رابطه‌ی متن و زمینه‌ی پدیدآیی اثر و مهم‌تر از آن رابطه‌ی ادبیات و ایدئولوژی هم اشاره می‌کند و معتقد است ادبیات هم بازنمایاننده‌ی ایدئولوژی مسلط است و هم آن را به چالش می‌کشد، و این وظیفه‌ی منتقد است که شالوده‌های ایدئولوژیکی هر اثر را فاش سازد.

«رویداد ادبیات» در مقایسه با دیگر آثار ایگلتون اثری است که بیش‌تر به زیربنای فلسفی نظریه‌ی ادبی می‌پردازد و پرسش‌هایی درباره‌ی ماهیت ادبیات مطرح می‌کند و این کار را در زمینه‌ی گسترده‌ترِ نظریه‌ی انتقادی به انجام می‌رساند. او در این کتاب گامی فراتر از معرفی سنت‌های فلسفی نظام فکری خود می‌نهد و تلاش می‌کند با دیدی نقادانه آن‌ها را در راستای فهم بهتر و منسجم‌تری از ادبیات به کار گیرد که نشان‌دهنده‌ی تعهد پردوام و تلاش جسورانه‌ی او در جست‌وجوگری‌های فکری و فلسفی‌اش در زندگی است.