سه‌گانه‌ی خواب‌گردها

نوشتن سه‌گانه‌ی خواب‌گردها، نخستین و موفق‌ترین رمان هرمان بروخ، قریب به پنج سال زمان بُرد. این اثر نقدی است بر فضای فرهنگی ـ اجتماعیِ آلمان در عصر حکومت قیصر ویلهلم دوم، پادشاه پروس (از 1888 تا 1918) و کاوشی عمیق در باب انحطاط ارزش‌ها در اروپای اوایل قرن بیستم. بروخ در خواب‌گردها فضایی واقع‌گرایانه،‌‌ درآمیخته با توصیفی روان‌شناختی، و عمیقاً موشکافانه می‌آفریند که بسیار تأثیرگذار است. نویسنده با استفاده از ناتورالیسم خاص خود که آن را «ناتورالیسم بسط‌یافته» می‌خواند، لایه‌های درهم‌تنیده‌ی احساسات و رفتار عقلانی و غیرعقلانی تیپ‌های نماینده‌ی جامعه‌ی ویلهلمی را نمونه‌وار ترسیم و ماحصل را در سه دفتر عرضه می‌کند‍ که هریک بر قهرمانی متفاوت متمرکز است: ۱۸۸۸، پاسنوف یا رمانتیک؛ ۱۹۰۳، اِش یا آنارشی، و ۱۹۱۸، اُگِنو یا واقع‌نگری.

نویسنده در هر دفتر شخصیت‌هایی می‌آفریند که به خواب‌گردهایی استعاری‌ می‌مانند در جهانی که ارزش‌های قدیم در حال فروپاشی و ارزش‌های جدید هنوز شکل نگرفته‌اند. روایت بروخ نشان می‌دهد که این انحطاط اخلاقی پیش‌درآمدی است بر ظهور جامعه‌ای ازهم‌گسسته، گنگ و مبهوت که سرانجام به همان فروپاشی اجتماعی‌ای می‌انجامد که در طول جنگ جهانی اول و پس از آن مشاهده شد.‍

در نظر بروخ سال‌های 1888، 1903 و 1918 سه نقطه‌ی گسست‌اند؛ سه مرحله‌ی کمابیش پایانیِ ارزش‌هایی که دیگر دوره‌شان در اروپا سر آمده است. خواب‌گردها حاکی از این است که به دنبال سستی روزافزون سنن و ارزش‌های روبه‌اضمحلال قدیم، درهم‌آمیختگی زندگی با عناصر رؤیایی و تخیلات خواب‌گونه، هرچه‌بیش‌تر آشکار می‌شود. در حالی‌که دوران رمانتیکِ »رؤیایی» هنوز به خواب‌وخیال چندان میدان نمی‌دهد، در دوره‌ی اغتشاش واقع‌گرایانه‌ی ارزش‌ها، خواب‌وخیالِ عنان‌گسیخته و رها‌شده به حال خود عملاً ًبه امری واقع‌نگرانه بدل می‌شود. بروخ می‌کوشد نشان دهد که آویختن به ساختار ارزش‌های درحال‌افول هیچ گرهی از کار فروبسته‌ی شخصیت‌های رمان نمی‌گشاید. پاسنوف برای سروسامان‌دادن به زندگی‌اش، راه‌حل را در دیانت می‌جوید، اِش به عرفان کام‌جویانه پناه می‌برد، اما به نظر بروخ این‌ها راه‌حل‌های نصفه‌ونیمه‌ هستند و نه‌تنها موجب رهایی از خواب‌وخیال نمی‌شوند، بلکه بیش‌تر اخلاق را به ورطه‌‌ی تباهی می‌کشانند و به سوی قلمرو غریزه سوقش می‌دهند؛ نمونه‌ی تراژیک گناه نخستین.

موضوع محوری «خواب‌گردها» انحطاط ارزش‌های سنتی است. بروخ نشان می‌دهد که چگونه فرسایش هنجارهای اخلاقی و معنوی به احساس پوچی و ازخودبیگانگی در میان افراد منجر می‌شود. این موضوع به‌ویژه در تلاش‌های شخصیت‌ها برای یافتن معنا در دنیایی به‌سرعت در حال دگرگونی مشهود است. نویسنده‌ی خواب‌گردها به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه فروپاشی نظام‌های اخلاقی سنتی منجر به ظهور جامعه‌ای پاره‌پاره و منگ می‌شود.

قهرمانان هریک از بخش‌های سه‌گانه‌ی رمان با مسأله‌ی هویت و خودشناسی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. سیر شخصیتی آن‌ها بازتاب بحران‌های وجودی گسترده‌تری است که آدمی در جامعه‌ای دستخوش تحولات عمیق، با آن‌ها مواجه می‌شود. تلاش‌های آنان برای تعریف خود در غیاب چارچوب‌های اخلاقی پایدار، کاوش رمان در باب هویت را برجسته می‌کند.

رمان خواب‌گردها اغلب با آثار جیمز جویس، توماس مان و روبرت موزیل مقایسه می‌شود و هرمان بروخ را در میان نوآوران بزرگ ادبیات مدرن قرار می‌دهد. این اثر به‌واسطه‌ی ساختار روایی نوآورانه، عمق فلسفی، و‍ نقد تاریخی و اجتماعی جایگاه مهمی در ادبیات مدرن دارد و تأثیر ماندگاری بر آن گذاشته است.

استفاده‌ی بروخ از پاره‌روایت‌ها و راویان متعدد در زمان خود بی‌سابقه بود. ساختار رمان بازتابی از ماهیت گسسته‌ی وجود مدرن است و بر آثار ادبی بعدی که به بررسی موضوعات مشابه می‌پردازند، به طور جدی اثر گذاشته است؛ چنان‌که تکنیک‌های روایی بعد از خود را تحت تأثیر قرار داده و ضمن ترغیب نویسندگان مدرنیست و پست‌مدرنیست به آزمون‌گری و طبع‌آزمایی در فرم روایی، راه را برای روایت‌های لایه‌لایه و پیچیده‌تر در ادبیات معاصر هموار کرده است. ساختار نوآورانه و عمق مضمونی خواب‌گردها آن را به نقطه‌ی عطفی در ادبیات مدرن تبدیل کرده است.از سوی دیگر کاوش رمان در فروپاشی اخلاقی و جست‌وجوی معنا عمیقاً فلسفی است. بروخ در این اثر با ادغام عناصر روایی، غنایی و اندیشگانی بافتی غنی از ایده‌ها پدید می‌آورد که در عین جلب نظر مخاطبان جدی ادبیات، برای عموم اندیشمندان نیز جذاب می‌نماید و نویسندگان مدرنیست را به بررسی موضوعات فلسفی پیچیده و تعمق در آن‌ها برمی‌انگیزد.