مقدمه‌ای بر سرمایه‌ی مارکس

در آغاز دهه‌ی ۱۹۹۰ و پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به نظر می‌رسید سرمایه‌داری در قامت یک الگوی اقتصادی و اجتماعی بی‌بدیل در سطح جهان به پیروزی «نهایی» رسیده باشد. بیش‌تر مردم جامعه‌ای فراتر از اقتصاد بازار سرمایه داری را صرفاً آرمان‌شهری غیرواقعی می‌دانستند. از این‌رو سازش و تسلیم جای اعتراضات گذشته را گرفت. اما به‌زودی آشکار شد که سرمایه‌داری حتی پس از پیروزی به‌ظاهر نهایی‌اش شانه‌به‌شانه‌ی روندهای بحران و فلاکت اقتصادی پیش می‌رود و جنگ و بحران به‌هیچ‌وجه موضوعاتی مربوط به گذشته نیستند. دیری نگذشت که جنبش‌های جدید اجتماعی و به‌ویژه جنبش «ضدجهانی‌سازی» اوج گرفتند. نقد سرمایه‌داری دوباره رواج یافت و دوباره نظریه‌ی چپ اهمیت پیدا کرد. در این میان شاهد روآوری چشم‌گیر به خواندن کتاب سرمایه‌ اثر کارل مارکس بودیم که خود گواه نیاز مردم به شناخت شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری و پی‌آمدهای اجتماعی و سیاسی و حتی زیست‌محیطی آن بود. واضح است که اگر کسی بخواهد سرمایه‌داری را بشناسد نمی‌تواند اثر مهمی مانند سرمایه‌ را نادیده بگیرد.

کتاب مقدمه‌ای بر سرمایه‌ی مارکس اثر میشائیل هاینریش در پاسخ به چنین نیازی به قصد کمک به فهم اثر سترگ کارل مارکس نگاشته شده است. نویسنده‌ مفاهیم، نکات مهم و گرهی سرمایه را به‌شیوایی تشریح کرده تا تصویری کلی از هر سه مجلد سرمایه در اختیار خوانندگان بگذارد به‌گونه‌ای ‌که در مواجهه با این اثر دوران‌ساز یاری‌گرشان باشد. اما بر خواندن اصل کتاب سرمایه نیز تأکید می‌کند زیرا چنین مقدمه‌ای نمی‌تواند جای‌گزینی برای آن باشد. هدف کتاب حاضر صرفاً آشنایی اولیه است. به‌علاوه او بر خواندن هر سه مجلد سرمایه و اکتفانکردن به مجلد اول اصرار دارد. زیرا مارکس موضوع پژوهش خود را در سطوح مختلف انتزاع بیان می‌کند که به‌هم‌پیوسته و مکمل یک‌دیگرند. نظریه‌ی ارزش اضافی مطرح شده در مجلد یکم فقط در پایان مجلد سوم می‌تواند به‌تمامی فهمیده شود و درکی که صرفاً از خواندن مجلد یکم حاصل می‌شود درکی ناقص و درحقیقت مغشوش است. بر این اساس کتاب مقدمه‌ای بر سرمایه‌ی مارکس هر سه مجلد سرمایه را در یک چارچوب کلی در نظر می‌گیرد.

نویسنده در پیش‌گفتار کتاب خوانندگان را به خوانش انتقادی و بررسی امور مأنوس و بدیهی فرا می‌خواند. آنان باید بدانند که مواجهه‌شان با این کتاب از رهگذر مفروضاتی معین و بدیهی‌انگاشته‌شده درباره‌ی ماهیت سرمایه، بحران و هدف نظریه‌ی مارکسی خواهد بود. این مفروضات را آموزشگاه‌ها و رسانه‌ها با شیوه‌های خاص خود ترویج کرده‌اند. مقصود نه‌تنها فهم مطلبی جدید بلکه بررسی انتقادی و به‌پرسش‌گرفتن همین مفروضات بدیهی و مأنوس باشد.

در این کتاب علاوه بر معرفی و شرح مفاهیم و محتوای سرمایه با نظرات خود نویسنده نیز آشنا می‌شویم. درواقع میشائیل هاینریش در این‌جا صرفاً روایت‌گر نیست بلکه با اشاره به رویکردهای رایج به سرمایه‌ و نظریات مارکس تفسیر خاص و انتقادی خودش را نیز بیان کند. درواقع او خوانش جدیدی از مارکس عرضه می‌کند که بر خلاف دیدگاه سنتی در درجه‌ی اول مارکس را منتقد یک ساختار اجتماعی می‌بیند که از طریق ارزش میانجی‌مند و درنتیجه «بت‌واره» شده است. او در فصل اول تعریفی از سرمایه‌داری ارائه می‌دهد که با برداشت‌های رایج متقاوت است. هم‌چنین به انتقاد از تقلیل‌گرایی‌های آن‌چه «مارکسیسم جهان‌بینانه» می‌خواند می‌پردازد و درباره‌ی نقش مارکسیسم در جنبش کارگری بحث می‌کند. در فصل دوم به خصلت‌یابی اولیه‌ی درون‌مایه‌ی سرمایه و موضوع نظریه و تاریخ، نظریه‌ و تاریخ و مبحث دیالکتیک اختصاص دارد. فصل‌های بعدی کمابیش ساختار استدلال را در سه مجلد سرمایه دنبال می‌کنند:‌ فصل‌های ۳ تا ۵ به محتوای مجلد یکم، فصل ۴ به محتوای مجلد دوم و فصل‌های ۷ تا ۱۰ به محتوای مجلدسوم مربوط می‌شود.

در این میان فصل سوم که به نظریه‌ی ارزش مارکس اختصاص دارد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا نه‌تنها مبنای فهم تمام مطالب بعدی کتاب است بلکه پایه‌ی اصلی «خوانش جدید» نویسنده و دیدگاه خاص او درباره‌ی بحران و نقد دولت و موضوع امکان‌پذیری سوسیالیسم و کمونیسم در فصل پایانی است.