گروندریسه

گروندریسه نام دست‌نوشته‌های اقتصادی مارکس است که در فاصله‌ی ژوئیه‌ی ۱۸۵۷ تا مه ۱۸۵۸ میلادی نوشته شده‌اند. شاید برای خواننده این پرسش پیش آمده باشد که گروندریسه به چه معناست. باید گفت گروندریسه واژه‌ای است مرکب از گروند به معنای زمین، شالوده، بنیاد و پایه، و ریس به معنای شکاف، بریدگی، پارگی و گسست. روی‌هم‌رفته این نام در زبان کنونی آلمانی و در دوران ماکس نیز به معنای طرح و نقشه‌ی ساختمان است در پردازش افقی و دوبعدی آن روی یک صفحه. در این معنا فروفکنی قامت عمودی ساختمان است بر سطحی افقی. شاید گزینش این نام که اجزایش جداگانه به معنای شالوده و شکاف‌اند بی‌دلیل نبوده است و مارکس احتمالاً نیم‌نگاهی به تمثیل ساختمان و طرح ساختمانی که باید ساخته می‌شد داشته است.

گروندريسه از نظر وسعت مباحث بی‌ترديد جامع‌ترين و پيچيده‌ترين مجموعه‌ى دست‌نوشته‌هاى ماركس، و به قولى مهمترين اثر اوست كه سرنوشت اسرارآميزى يافت و تا حدود نيم قرن پس از مرگ وى نيز انتشار نيافت. اين دست‌نوشته‌ها مجموعه‌ى هفت دفترچه‌ى يادداشت است كه ماركس براى «روشن‌شدن ذهن خود» تنظيم كرده و جنبه‌هاى عمدتاً اقتصادى آن زمينه‌ساز مجلدهاى اثر عظيم وى، سرمايه، شد. گروندریسه پاسخ مارکس است به تمام مسائلی که از آغاز تحقیقات اقتصادی‌‌اش برای او مطرح شده بودند؛ پژوهشی است در حوزه‌ای که زمینه‌های آن از مدت‌ها پیش در دست‌نوشته‌های ۱۸۴۴، خانواده‌ی مقدس، ایدئولوژی آلمانی و فقر فلسفه گام‌به‌گام چیده شده بودند. کاری است که هنوز در دست پژوهش و واکاوی است، به نتایج شگرفی می‌رسد که نه با قطعیت بیان و نه با ساختاری تثبیت‌شده نگاشته می‌شوند.  گنجینه‌ی بزرگ اندیشه‌هایی است که هنوز کاملاً شکل نگرفته و با فرضیه‌ها و نتایج خود دست‌به‌گریبان است.

گروندریسه متنی آماده‌ی انتشار نیست بلکه نوعی دل‌نویسی است که ویژگی متنش بی‌واسطگی احساس و اندیشه است. همه‌چیز همان‌گونه که به اندیشه درآمده یا در پیکر واژه‌ها نطفه بسته نوشته شده است. مارکس گروندریسه را در اساس خطاب به خویش نوشت، فاغ از هرگونه فشار بیرونی برای نظم‌بخشیدن به آن، یا لحاظ‌‌کردن مقتضیات هر نوع خواننده‌ای. ویژگی زبان و لحن و ساختمان دستوری جمله‌ها عاری از نمایش است. در آن از محافظه‌کاری یا خودنمایی نشانی نیست و نویسنده نیازی به زیبایی و فخامت کلام و به رعایت دیگران نمی‌بیند.

این اثر ساختار ویژه‌ای دارد. خواننده با رشته‌ای از تبیین‌های اقتصادی، استدلال‌های منطقی و گزارش‌های تاریخی‌ روبه‌روست که در ابتدای امر هم‌چون کلافی سردرگم به نظر می‌رسند. ساختار روایت یک‌پارچگی و استواری ویژه‌ی سه مجلد سرمایه به ویژه مجلد یکم را ندارد. گویی انبوهی است از اندیشه‌های گوناگونی که به ‌صورت اتفاقی کنار هم چیده شده‌اند. اما این فقط ظاهر داستان است. برخلاف مجلد یکم سرمایه که ساختار و مضمونش در آرایشی خوش‌ساخت بنا شده‌ و نظم روایت، هم در شکل و هم در محتوا، به نحو ملموسی قابل دریافت  است،  نظم گروندریسه در ساختار عیان نیست و تنها در وارسی دقیق محتوایش قابل‌شناسایی است.

گروندریسه با یادداشت‌هایی درباره‌ی دو اقتصاددان به نام‌های «کری» و «باستیا» آغاز می‌شود. مارکس از میان چهره‌های اقتصاد سیاسی مدرنِ پس از ریکاردو و سیسموندی این دو اقتصاددان را استثناهایی می‌داند که درمی‌یابند قطب مقابلِ اقتصاد سیاسی، یعنی سوسیالیسم و کمونیسم، پیش‌شرط‌های نظری‌اش را در آثار اقتصاد کلاسیک می‌یابد. پس از آن  درآمدی سی‌وچند‌صفحه‌ای آمده است که اگر نوشته‌ها و کتاب‌ها و بحث‌ها و گفت‌وگوها درباره‌ی گروندریسه را مبنای داوری قرار دهیم، به‌ظاهر بسیار مهم‌تر از مابقی دست‌نوشته‌ها است. این درآمد ابتدا در بخش‌هایی جداگانه به تولید به طور کلی و رابطه‌ی عمومی تولید، توزیع، مبادله و مصرف می‌پردازد و سپس به قطعه‌ی بسیار مشهور «روش اقتصاد سیاسی» می‌رسد که سرشار از اندیشه‌های شگفت‌آور و درخشان درباره‌ی  هستی‌شناسی هستی اجتماعی، شناخت‌شناسی، نقد اقتصاد سیاسی؛ نقد و روش است. در ادامه متن اصلی «گروندریسه‌ی نقد اقتصاد سیاسی» می‌آید که شامل دو بخش پول و سپس سرمایه است. پایان‌بخش کتاب  یادداشتی کوتاه است که با جمله‌ای ناتمام و بریده به اتمام می‌رسد: «کماکان زنجیره‌ی کاملی از نظام‌های اقتصادی مدرن، که در آن‌ها ارزش مبادله در ژرفا و گستره بر تولید مسلط است و شکل‌بندی‌های اجتماعی‌ای که شالوده‌شان را کماکان مالکیت اشتراکی می‌سازد، بی آن‌که».

***

امتیاز گروندریسه این نیست که متنی است برای آشنایی با دیدگاه مارکس در نقد اقتصاد سیاسی و شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری، هرچند از این لحاظ نیز گنجی است سرشار. با دیدگاه مارکس می‌توان در مجموعه‌ای به مراتب شسته‌رفته‌تر، در ساختمانی که با منطق بازنمایی اندیشه برپا شده است در سه مجلد کاپیتال آشنا شد. کاپیتال منظومه‌ی پیراسته و ویراسته‌ای است که در نقد شیوه‌‌ی تولید سرمایه‌داری و در گشودن دریچه‌ای به جامعه‌ای رها از سلطه و استثمار، برای خواننده و برای مبارزان راه برپایی چنان جامعه‌ای نوشته شده است. امتیاز گروندریسه جز اینْ فضایی است گشوده و بی‌تکلف برای بازاندیشی مارکس، جایی که بسیاری از پرسش‌ها هنوز بی‌پاسخ‌اند. خواننده‌ی گروندریسه باید آماده باشد

گروندریسه پاسخ مارکس است به تمام مسائلی که از همان آغاز تحقیقات اقتصادی‌اش برای او مطرح شده بودند؛ پژوهشی است در حوزه‌ای که زمینه‌های آن از مدت‌ها پیش در دست‌نوشته‌های ۱۸۴۴، خانواده‌ی مقدس، ایدئولوژی آلمانی و فقر فلسفه گام‌به‌گام چیده شده بودند. کاری است که هنوز در دست پژوهش و واکاوی است، به نتایج شگرفی می‌رسد که نه با قطعیت بیان و نه با ساختاری تثبیت‌شده نگاشته می‌شوند.  گنجینه‌ی بزرگ اندیشه‌هایی است که هنوز کاملاً شکل نگرفته و با فرضیه‌ها و نتایج خود دست‌به‌گریبان است.