شهروندان و اربابان

کتاب شهروندان و اربابان اثر الن میک‌سینز وود نوعی تاریخ‌نگاری اجتماعی است. اما نوع ویژه‌ای از آن با موضوعی خاص: تاریخ اجتماعی اندیشه‌ی سیاسی. این رویکرد به تاریخ‌نگاری اندیشه‌ی سیاسی را پیش‌تر نیل‌ وود همسر میک‌سینز وود ابداع کرد و بسط داد. نیل‌ وود پژوهش‌گری برجسته در حوزه‌ی تاریخ اندیشه‌ی سیاسی بود. در آغاز کتاب شهروندان و اربابان میک‌سینز وود جایگاه او را چنین بیان می‌کند: «در نگارش این اثر بیش‌ترین دین را نیل وود به گردنم دارد. سال‌ها پیش از این تصمیم گرفتیم روزی به‌اتفاق تاریخ اجتماعی اندیشه‌ی سیاسی را بنویسیم. به دلایلی هرگز این کار انجام نشد. … با این‌حال وقتی پس از درگذشتش به‌تنهایی دست‌به‌کار انجام‌دادن آن شدم او هم‌چنان به یک‌ معنا همکار من باقی ماند. این او بود که نخستین بار مرا با تاریخ اجتماعی اندیشه‌ی سیاسی آشنا کرد؛ او بود که عبارت «تاریخ اجتماعی اندیشه‌ی سیاسی» را وضع کرد: و انجام این پروژه بدون آثار پرمغزش در این حوزه و صداقت علمی و نیز تعهد پرشورش خارج از تصور بود».

میک‌سینز وود در فصل نخست کتاب شهروندان و اربابان رویکرد تاریخ اجتماعی اندیشه‌ی سیاسی و تفاوت‌های آن با دیگر شیوه‌های تاریخ‌نگاری اندیشه‌ی سیاسی را توضیح می‌دهد. ابتدا می‌کوشد اندیشه‌ی سیاسی یا نظریه‌ی سیاسی خاصی را که مدنظرش است و در این کتاب سیر تحول تاریخی‌ آن را دنبال کرده است برای خوانندگان روشن سازد. مد نظر او نوع خاصی از اندیشه‌ یا نظریه‌ی سیاسی، یعنی بررسی روش‌مند اصول سیاسی است که در شرایط تاریخی به‌راستی خاصی در یونان باستان سر برآورد و تا به امروز رشد و تحول یافته است. این شیوه‌ی اندیشیدن به مسائل سیاسی بسیار متفاوت بود با اندیشه‌ی سیاسی‌ای که در دوران باستان در سایر تمدن‌ها رواج داشت و در قالب شعر، تمثیل، گزین‌گویه‌‌ها و حکایت‌ها بیان می‌شد و بدون نظرورزی روش‌مند و تحلیلی به کردار شایسته و رفتار حاکمان و اتباع می‌پرداخت. این گونه اندیشیدن به سیاست به رغم اهمیت آن و غنا، پیچیدگی و گاه چندلایه‌بودن معانی‌اش موضوع بررسی کتاب نیست.

میک‌سینز وود پس از این توضیح درباره‌ی نظریه‌ی سیاسی به سراغ تاریخ نظریه‌ی سیاسی می‌رود و اشاره می‌کند که این دریافت از نظریه‌ی سیاسی به مثابه‌ی فرآورده‌ای تاریخی همیشه میان تاریخ‌نگاران اندیشه‌ی سیاسی رایج نبوده و شاید هم‌چنان نیاز به دفاع مستدل داشته باشد؛ دست‌کم در برابر این اتهام که گویا با تاریخی‌سازی آثار بزرگان نظریه‌ی سیاسی آنان را کوچک یا کم‌اهمیت می‌شماریم و هرگونه معنا و اهمیت‌شان را فراتر از لحظه‌ی تاریخی‌شان انکار می‌کنیم. او در ادامه به شرح مختصر شیوه‌های مطالعه‌ی تاریخ اندیشه‌ی سیاسی در گذشته‌ی نزدیک می‌پردازد و با نقد تفکیک دانشگاهی مطالعات سیاسی به «تجربی» و «هنجاری» که علم سیاست واقعی را از فلسفه و نظریه‌ی سیاسی جدا می‌کرد و نقد تاریخ‌نگاری کسانی مانند سی. بی. مک‌فرسن که متفکران انگلیسی سده‌ی نوزدهم را در متن تاریخی جامعه بررسی کرده بود، و سرانجام نقد مکتب تاریخ‌نگاری کمبریج و پرنفوذترین نماینده‌ی آن، کوئنتین اسکینر، به تشریح رویکرد تاریخ‌نگاری اجتماعی اندیشه‌ی سیاسی و مختصات آن می‌رسد.

میک‌سینز وود در جای‌جای کتاب مکتب تاریخ‌نگاری کمبریج را که مدعی زمینه‌مندکردن اندیشه‌ی سیاسی یا به بیان اسکینر قراردادن آن در «بستر اجتماعی و فکری»‌ جامعه است به باد انتقاد می‌گیرد و می‌گوید این «بستر اجتماعی» ربط زیادی به «جامعه» و اقتصاد یا حتی پیکره‌ی سیاسی ندارد. زمینه‌ی اجتماعی مدنظر اسکینر خود امری اندیشه‌بنیاد است و زمینه‌مند‌کردن یک متن به معنای قراردادن آن در میان سایر متون،‌ میان دایره‌‌واژگان مختلف،‌ گفتمان‌ها و پارادایم‌های ایدئولوژیک است. ماحصل کار اسکینر و حمله‌ی او به تاریخ‌‌های منحصراً متن‌پایه یا تاریخ‌های انتزاعی ایده‌ها، به رغم نقاط قوت بسیار، خود هنوز نوع دیگری از تاریخ متن‌پایه یا تاریخ ایده‌هاست.

تاریخ اجتماعی نظریه‌ی سیاسی نیز مانند مکتب کمبریج قائل به زمینه‌مند کردن نظریه‌ی سیاسی است، اما این زمینه‌ی تاریخی در پیش‌گزاره‌های معینی ریشه دارد که به «ماتریالیسم تاریخی» تعلق دارند. شناخت مناسبات اجتماعی و آفریده‌های فرهنگیِ هر زمان و مکانی نیازمند آگاهی از شرایط بقا و بازتولید اجتماعی و دسترسی مردم به شرایط مادی زندگی و صورت‌های مالکیت برامده از آن مناسبات‌اند. زمینه‌مند کردن نظریه‌ی سیاسی یعنی قرار دادن آن در چنین زمینه‌ی اجتماعی و سیاسی و فرهنگی‌ای.

بر این اساس تاریخ اجتماعی اندیشه‌ی سیاسی با این پیش‌گزاره می‌آغازد که بزرگ‌اندیشمندان سیاسی گذشته با تمام وجود درگیر مسائل زمان و مکان خویش بوده‌اند. حتی زمانی که از نظرگاهی فلسفی در گفت‌وگو با فیلسوفان سایر زمان‌ها و مکان‌ها به این مسائل می‌پرداختند و به‌ویژه زمانی که تأملات خود را در قالب اصول جهان‌شمول و جاودان بیان می‌کردند نیز این حکم صادق است. آنان به رغم این‌که سطحی‌نویس یا تبلیغات‌چی حزبی و گروهی نبودند، گاه درگیر هواخواهی تعصب‌آمیز از یک هدف سیاسی معین و حتی دفاع از منافع حزب و طبقه‌ی خاص خود می‌شدند و تعهداتی ایدئولوژیک داشتند.

فصل دوم کتاب شهروندان و اربابان با چنین رویکردی به روایت تاریخ اندیشه‌ی سیاسی در یونان باستان اختصاص دارد، فصل سوم آن با عنوان پولیس تا امپراتوری اندیشه‌ی سیاسی دوره‌ی روم باستان را بررسی می‌کند و سرانجا در فصل چهارم به دوره‌ی قرون وسطا می‌پردازد.