دموکراسی رایزنانه

کتاب دموکراسی رایزنانه، اثر ایان اُفلین، در وهله‌ی اول به مفهوم دموکراسی رایزنانه و راه‌های گوناگون و متعددِ درک آن می‌پردازد. اما موضوع خاص‌تر آن دموکراسی رایزنانه به مثابه‌ی پروژه‌ای هنجاری است؛ پروژه‌ای برای ارزش‌یابی نهادها و تجربه‌های دموکراتیکِ موجود و طرح‌هایی برای اصلاح آن‌ها. این کتاب به مسائلی تجربی‌ پیرامون دعاوی هنجاری نیز توجه دارد، اما روی‌هم‌رفته در حوزه‌ی وسیع‌ترِ نظریه‌ی سیاسی (یا به ترجیح برخی افراد فلسفه‌ی سیاسی) می‌گنجد.

میان نظريه‌پردازان سياسی بر سر ماهیت، دامنه و هدف دموکراسی رایزنانه اختلاف‌نظر‌هایی وجود دارد. دموکراسی رایزنانه در نظر نویسنده‌ی این کتاب اساساً مربوط به مسأله‌ی مشروعیت سیاسی و در پیوند با فرآیند یا فرآیندهایی است که طی آن دولت‌ها حق یا اختیار اتخاذ تصمیمات الزام‌آور برای همگان را کسب می‌کنند. آن‌چه در نظریه‌ی رایزنانه حائزاهمیت است نه صرفِ بحث و گفت‌وگوی مردم با یک‌دیگر، بلکه تلاش واقعی آنان برای بحث و گفت‌وگو به قصد یافتن دلایل و ملاحظاتی است که اصولاً برای همگان قابل‌قبول باشد. درست است که در دموکراسی‌های توده‌ای و مدرن ایده‌ی انتخابات آزاد و سالم بخش مهمی از ماجراست، اما درنهایت امرِ واجد اهمیتْ بحث عمومی و معنادار بر سرِ تصمیمات مهم روز است. برخی از طرف‌داران دموکراسی رایزنانه از تمرکز بر مسأله‌ی تصمیم‌سازی اکراه دارند. برخی هم توجه‌شان کم‌تر معطوف به دموکراسی رایزنانه‌ است و بیش‌تر به گفت‌وگوی دموکراتیک توجه می‌کنند (حتی اگر با تصمیم‌‌سازی دولتی ارتباط کم‌تری داشته باشد یا در فضای سیاسی غیردموکراتیک رخ دهد). در جای‌جای کتاب به این رویکرد‌های متفاوت اشاره شده است، با این‌همه موضوع اصلیِ آن نیستند؛ چراکه از نظر نویسنده توجه اساسی باید معطوف به مشروعیت تصمیماتی باشد که دولت‌ها به نام مردم اتخاذ می‌کنند.

گفتنی است کتاب دموکراسی رایزنانه به نظرات چهره‌های اصلی این حوزه‌ی فکری، مانند یورگن هابرماس و جان راولز، پرداخته و آثار متفکرانی هم‌چون جاشوا کوهن، جان درایزک، رابرت گودین، اِمی گاتمن و دِنیس تامپسون، جیمز فیشکین، جَین مانسبریج و مارک وارن را نیز بررسی می‌کند.

فصل اول کتاب به تعریف مفهوم دموکراسی رایزنانه، بررسی ویژگی‌ها و مشخصات و خاستگاه‌های آن، بررسی‌های تجربی و انتقادات اساسی به آن می‌پردازد. دموکراسی رایزنانه، از منظر نویسنده، نگاهی است هنجاری به نحوه‌ی سازمان‌دهی دموکراسی‌ها؛ به چگونگی ساختارمندشدن نهادهای اساسی دموکراسی‌ها و نحوه‌ی تعامل اعضای آن‌ نهادها هنگام تصمیم‌گیری درباره‌ی قانون و سیاست عمومی.

در فصل دوم مباحث نظری و دیدگاه‌های مختلف درباره‌ی دموکراسی رایزنانه به بحث گذاشته شده است و بر پایه‌ی موضوعات مرتبطی مانند آزادی و برابری، دلیل‌آوری، اجماع، خیر همگانی به بررسی تنوع نظریه‌های دموکراسی رایزنانه پرداخته است.

فصل سوم کتاب با عنوان مجامع عموم‌نمای رایزنانه درواقع نگاهی دارد به شیوه‌های پیاده‌سازی دموکراسی رایزنانه و چگونگی اجرای آن در عالم واقع. مجمع عموم‌نمای رایزنانه‌ نهادی است که امکان تبادل‌نظر درباره‌ی موضوعات مهم قانونی یا سیاست عمومی را برای گروه‌های‌ کوچکی از افراد، که به صورتی کم‌وبیش تصادفی از میان جامعه‌ی بزرگ‌تر انتخاب‌شده‌اند، فراهم می‌سازد. این فصل انواع مجامع عموم‌نما را معرفی و بررسی کرده‌ و دیدگاه‌های مختلف درباره‌ی‌ نقش مجامع عموم‌نما در اصلاحات دموکراتیک نیز در آن مطرح شده‌اند.

در فصل ۴ نظام‌های رایزنانه با تمرکز بر آراء هابرماس و مارک وارن و بحث و بررسی شده‌اند. فصل ۵ نیز به رابطه‌ی تکثرگرایی و دموکراسی رایزنانه می‌پردازد و مسائل مربوط به جست‌وجوی توافق مبتنی بر ارزش‌های عمومی، چالش‌های یافتن «راه‌های سازنده» برای تبدیل «ستیزه‌گری» به «مجادله» یا تبدیل «دشمنان» به «رقبا» را برای مخاطب تشریح می‌کند. هم‌چنین معانی احتمالی رویکرد عقل عمومی راولز در جوامعی «عمیقاً انشقاق‌یافته» هم‌چون بوسنی، لبنان و ایرلند شمالی را از نظر گذرانده است.

در فصل ۶ نویسنده شکلی از دموکراسی رایزنانه یعنی دموکراسی رایزنانه‌ی جهانی را بررسی می‌کند که توجه چندانی به آن نشده است. دموکراسی رایزنانه‌ی جهانی پروژه‌ای فلسفی و سیاسی برای دموکراتیک‌ترکردن نظام سیاسی جهانی بر اساس رایزنی است. به دیگرسخن، دموکراسی رایزنانه‌ی جهانی می‌خواهد نشان دهد که هنجارها و اصول رایزنانه می‌توانند در ارزیابی نظام سیاسی کنونی جهان راه‌نمای عمل ما و اساس پیش‌نهادهای ما برای اصلاحش باشند. این فصل بر استدلال‌های جان راولز، یورگن هابرماس و جان درایزک متمرکز است. از میان این سه نفر فقط درایزک از چیزی دفاع می‌کند که می‌توان آن را دموکراسی رایزنانه‌ی جهانی دانست. درمقابل، هابرماس معتقد است که دموکراسی رایزنانه را می‌توان به نحوی در سطح فراملی و نه جهانی بازآفرینی کرد. این در حالی است که راولز رایزنی جهانی را ممکن می‌داند، ولی حسابش را از دموکراسی جهانی یا اصلاً از دموکراسی جدا می‌کند. درواقع دیدگاه راولز از این نظر جالب است که امکان جدایی دموکراسی و رایزنی را نشان می‌دهد.

نویسنده در سطور پایانی کتاب اذعان می‌کند که سیاستْ به راه خطا رفته و رفتار سیاست‌مداران و درک آن‌ها از رفتار مناسب در حوزه‌ی عمومی نیز خطا بوده است. اما با وجود این چالش‌های سهم‌گین تأکید می‌کند که دموکراسی رایزنانه امید اصلی و ضرورتی بنیادین در اصلاح نهادها و شیوه‌های نمایندگی و بسیاری دیگر از مسائل است و درک روشنِ هدف‌مان از کاربرد این مفهوم و چرایی تعریف آن به گونه‌ای که در این کتاب تعریف شده، بسیار مهم است.