تواریخ

آگاثیاس، تاریخ‌نگار و شاعر بیزانسی قرن ششم میلادی، را بیش‌تر به‌خاطر اثر مهمش تواریخ می‌شناسند. دوره‌ای که این اثر به تصویر می‌کشد امپراتوری بیزانس و تحولات سیاسی و نظامی و اجتماعی قابل‌توجه آن دوره از جهان مدیترانه‌ای است. این اثر همچنین به دلیل بینش‌هایی که درباره‌ی فضای فکری و فرهنگی آن دوره ارائه می‌‌دهد هم اثر قابل‌تأملی است و این‌همه، به مددِ مهارت و دانش آگاثیاس فراهم شده است که هم وکیل و شاعر بود و هم به سنت تاریخ‌نگاری‌های یونان باستان، ازجمله هرودوت و توسیدید، کاملاً آشنا. تواریخ که با سبکی زیبا و واژگانی غنی شناخته می‌شود، عالمانه میان جهان باستان و قرون وسطا پل می‌زند و از این حیث، بدل به اثری منحصربه‌فرد می‌شود.

افزون بر این‌ها، آگاثیاس به زندگی روزمره و مسائل مذهبی هم بی‌اعتنا نیست. برای نمونه، روایت‌های او از ویرانی‌های ناشی از بلایای طبیعی درواقع روایتی است از آسیب‌پذیری‌ها و مقاومت‌های شهر، و روایت او از مذهب بیش از آن‌که به جنبه‌های جنجال‌برانگیز یا الهیاتی بپردازد، متوجه جنبه‌های عملی آن است و در این راه، دیدگاهی متوازن و منصفانه دارد. از نکته‌های بسیار جالب کار او تحلیل شخصیت‌ها و قضاوت‌هایی اخلاقی درباره‌ی آن‌هاست. او عمیقاً به انگیزه‌ها و فضایل و رذایل شخصیت‌هایی که توصیف می‌کند، ازجمله امپراتورها و ژنرال‌ها و دیگر بازیگران کلیدی صحنه‌ی سیاسی و نظامی بیزانس، علاقمند است. مکث‌های جا به جای او نشانگر این علاقمندی است؛ زمان‌هایی که آگاثیاس در توقفی کوتاه تلاش می‌کند درباره‌ی پیامدهای اخلاقی اَعمال تأمل کند تا اثرش تنها یک وقایع‌نگاری صرف رویدادها نباشد و در سطحی بالاتر، تفسیرهایی اخلاقی درباره‌ی رهبری و قدرت برای خواننده داشته باشد. این رویکرد، در کنار توجه او به مسئله‌ی بخت و سرنوشت و تعامل آن با عاملیت انسان و محدودیت‌هایش و تأمل در ماهیت قدرت، نشان از تعلق‌خاطر مشهود او به مقولاتی مهم در فلسفه و اخلاق است.

اگرچه آگاثیاس در این مسیر نه مشاهده‌گری مستقیم بوده و نه به منابعی اصلی دسترسی داشته است و منتقدان گاهی بر او خرده گرفته‌اند که گرایشش به آرایه‌های و تزئینات بلاغی از استحکام روایتش در وقایع‌نگاری کاسته است، خودِ همین ویژگی‌ها تواریخ را بدل به اثری متفاوت کرده است؛ اثری که پایی در تاریخ و پایی در ادبیات دارد و یادآور بحث‌های بسیار مدرن دوران حاضر درباره‌ی نسبت میان روایت و رویداد یا میان تاریخ و داستان است.