تاریخ؛ بررسی نظریه‌هایی درباره‌ی تاریخ

کتاب تاریخ ویرگوردون چایلد مروری بر نظریه‌هایی درباره‌ی تاریخ با نگاه به دستاوردهای باستان‌شناسی و انسان‌شناسی و فلسفه‌ی ماتریالیستی است. کانون بحث چایلد، با توجه به رویکرد مارکسیستی‌اش، نقش شرایط مادی و ساختارهای اقتصادی و سازمان‌دهی اجتماعی در شکل‌بخشی به جوامع انسانی است.

او کتابش را با بحثی درباره‌ی منشأ بشر و نیاکان نخستی آغاز می‌کند و مرحله‌به‌مرحله به پیش می‌آید؛ بر اهمیت ابزارسازی و توسعه‌ی زبان تأکید می‌کند و این دو را گامی اساسی در تکامل جامعه‌ی انسانی می‌داند چراکه انسان را در دستکاری محیط و ایجاد دگرگونی در آن توانا می‌سازد. توسعه‌ی کشاورزی که چایلد آن را «انقلاب نوسنگی» می‌نامید تحول بنیادین دیگری است که امکان تولید غذای مازاد را فراهم کرد که به‌نوبه‌ی خود باعث رشد جمعیت، تخصص‌گرایی در کار و ظهور سلسله‌مراتب پیچیده‌ی اجتماعی شد. بحث مهم دیگر نویسنده در این مرحله اشاره به بسترهای مختلف و زمینه‌های محیطی و فرهنگی متنوعی است که هرکدام تغییر و تأثیر متفاوتی بر سازمان‌دهی اجتماعی و فناوری و تجارت در آن روزگار بر جای نهاده‌اند.

چایلد سپس به ظهور تمدن‌های شهری در فرایندی که آن را «انقلاب شهری» می‌نامد می‌پردازد و به نخستین شهرها و دولت‌ها در مناطقی مثل بین‌النهرین و مصر و چین اشاره می‌کند و اهمیت نوشتار و قانون و دین را در تثبیت قدرت و حفظ نظم اجتماعی در این تمدن‌های اولیه یادآور می‌شود؛ به‌ویژه به نوشتار در شکل‌دهی به مسیر تاریخ بشر اشاره می‌کند. از ویژگی‌های برجسته‌ی تحلیل چایلد تأکید او بر نقش فرهنگ مادی و نوآوری‌های فناوارانه مثل چرخ است که متعاقباً بر تولید اقتصادی و انواع تبادلات اثری انکارناپذیر داشت و برای نمونه، اختراع گاوآهن را در کشاورزی مثال می‌زند که بهره‌وری را متحول کرد یا ابزارهای برنزی و آهنی را نمونه می‌آورد که در کار و جنگ به خدمت گرفته شدند.

در بحث زوال و فروپاشی تمدن‌ها، چایلد طرفدار دیدگاهی است که به تناقضات و بحران‌های داخلی همسنگ عوامل خارجی اهمیت می‌دهد. به باور او، نابرابری اجتماعی و بهره‌کشی و غارت منابع به تنش‌هایی می‌انجامد که ثبات جامعه را به خطر می‌اندازد. او در کنار رویکرد دیالکتیکی به تاریخ، تحت‌تأثیر باورهای مارکسیستی به ایده‌ی پیشرفت و مراحل مختلف توسعه‌ی جوامع باور دارد. جوامعی که در هر مرحله با پیچیدگی‌های بیشتر رخ می‌نمایند و درنهایت به سمت سوسیالیسم می‌روند. چنین دیدگاهی برای او این امکان را فراهم می‌آورد تا الگوها و ساختارهایی را در تاریخ بشر شناسایی کند و تنوع فرهنگی و تاریخی هر بستر خاص را نیز به رسمیت بشناسد.