بازاندیشی نظریه‌ی ارزش

بازاندیشی نظریه‌ی ارزش عنوان کتابی است از کمال خسروی که به اهمیت و جایگاه نظریه‌ی ارزش در رویکرد مارکس به جامعه و تاریخ و می‌پردازد. به باور او نظریه‌ی ارزش مارکس شالوده‌ی نقد اقتصاد سیاسی است، چنان‌که بدون آن نه توصیف، تبیین و نقدِ شیوه‌ی تولید و بازتولید سرمایه‌دارانه‌ قابل‌تصور است و نه استوارساختن امکان عینی و چشم‌انداز تاریخی سوسیالیسم. بدون نظریه‌ی ارزش مارکس نقد اقتصاد سیاسی پوسته‌ای است میان‌تهی و بدون نقد بنیادین اقتصاد سیاسی، بدون نقد ایدئولوژی بورژوایی، نقد بت‌وارگیِ کالایی و نقد ایدئولوژی به طور عام، اندیشه‌ی مارکس استوارترین تکیه‌گاه علمی و نقاد خویش را از دست خواهد داد.

بدون نظریه‌ی ارزش رویکرد مارکس از بُرّاترین سلاحش در نقد وضع موجود و مبارزه با ستم و استثمار سرمایه‌دارانه بی‌بهره خواهد شد، و در قلمرو به‌مراتب گسترده‌تری که ورای یک «نظریه‌ی سیاسی یا اقتصادی» از آن برخوردار است، جز پیکری بی‌جان و تهی از جان‌مایه‌ی هستی‌شناسی اجتماعی و انتقادی‌اش باقی نخواهد ماند.

نویسنده پرداختن به نظریه‌ی ارزش مارکس را از دو زاویه حائز اهمیت می‌داند.

نخست: زدودن غبارِ برداشت ساده‌انگارانه، عام و عوامانه از آن. به نظر او اغلب گروه‌ها، سازمان‌ها و حزب‌های سیاسی‌ای که مارکسیسم را «ایدئولوژی» یا «جهان‌بینی» یا «مرام و مسلک» خود می‌‌دانند، نظریه‌ی ارزش را جزء کوچکی از به‌اصطلاح «اقتصاد مارکسیستی» یا «اقتصاد سوسیالیستی» پنداشته‌اند که وظیفه‌اش تأکید بر نقش تعیین‌کننده‌ی کار در تولید محصولات به مثابه‌ی دست‌رنج کار، و هدفش آشکارکردنِ تصاحب نامشروع و غیرعادلانه‌ی کارِ مازادِ کارگران به دست سرمایه‌داران است. همین تعریف ساده و ساده‌لوحانه از نظریه‌ی ارزش و تخصیص جایگاهی چنین کم‌قدر به آن، برای تدارک آن‌چه نزد چنان گروه‌هایی «زیربنا» نامیده می‌شود و قرار است شالوده‌ی همه‌ی برنامه‌ها و خواست‌های سیاسی باشد، کفایت می‌کند.

در جهان آموزش و پژوهش دانشگاهی و در رشته‌ی «علمِ اقتصاد» نیز، که اساساً پرداختن به مارکسیسم به لحاظ سیاسی مذموم و ممنوع نیست، نظریه‌ی ارزش مارکس نقض و جایگاه درخوری ندارد. در این‌جا عموماً «نظریه‌ی اقتصادی» مارکس یکی از نظریه‌های اقتصادی تلقی می‌شود که حتی اگر در مقام «ایدئولوژی»ای خیال‌پردازانه، تمامیت‌خواه و ناقضِ آزادی و «دمکراسی» و طبیعت بشری تقبیح نشود، «مکتبی» در ادامه‌ی «مکتب» اسمیت و ریکاردو است.

نویسنده چنین دریافت‌هایی از نظریه‌ی ارزش مارکس را ناتوان از درک گستره، ژرفا و غنای بی‌مانند نظریه‌ی ارزش مارکس و درنهایت پوچ و بی‌مایه می‌داند.

دوم: اهمیت بازاندیشی نظریه‌ی ارزش مارکس در شرایط کنونی است. بی‌گمان پس از شکست و فروپاشی جوامع نوع شوروی که داعیه‌ی تحقق «نظریه‌ی اقتصادی» مارکسیستی داشتند، و نیز هجوم سهمناک ایدئولوژی بورژوایی و دستگاه غول‌آسای تبلیغاتی آنْ فضای پرداختنِ ژرف‌نگرانه به نظریه‌ی ارزش مارکس را تنگ‌تر کرده است. اما در شرایطی که بن‌بست سرمایه‌داری زندگیِ بخش عظیمی از مردم جهان را در گرداب بحران‌های زیستی و زیست‌بومی فرو می‌بلعد، بازاندیشی ژرف‌کاوانه و نقادانه‌ی نظریه‌ی ارزش مارکس، اگر نگوییم مهم‌ترین، دست‌کم یکی از مهم‌ترین سنگ‌بناهای تدوین نظریه‌ای انتقادی و انقلابی و توانا در نقد ایدئولوژی‌های حافظ و ضامن وضع موجود است.

فصل نخستِ کتاب به تشخیص و برجسته‌ساختن وجوه تمایزِ جوهر ارزش، شکل ارزش و مقدار ارزش اختصاص یافته است. در فصل دوم تلاش شده است با کمک این وجوه تمایز نظریه‌ی ارزش اضافیِ مارکس را از زیر آوار نگرش فراتاریخی به کارِ مازاد درآورد و نقش کار زنده در ارزش‌آفرینی را از پیرایه‌های سوبژکتیو و صرفاً انسان‌شناختی رها کند و به آن تاریخیتی را بازگرداند که ویژه‌ی نظریه‌ی مارکس و مختصِ شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری است. در فصل سوم «منطق کار» بررسی شده است و تأکید بر آن را در راستای برجسته‌ساختن «منطق کار» در دستگاه مفاهیم نقد اقتصاد سیاسی ارج‌مند می‌داند، اما اگر به مثابه‌ی سکوتی در کاپیتال طرح شود، می‌تواند تیشه بر ریشه‌ی مهم‌ترین وجه مشخصه‌ی نظریه‌ی ارزش اضافی مارکس، همانا ارزش اضافی نسبی، بزند. در فصل چهارم به کار مولد و کار نامولد اختصاص دارد. تلاش در این‌جا، برداشتن گامی تازه در تبیین و نقد معیار سنجش کار مولد و نامولد است. تعیین‌تکلیف با مقولات کار مولد و کار نامولد زمینه را برای پرداختن به سپهرهای تولید و تحقق ارزش و تأکید بر دیالکتیک پیوستگی و گسست آن‌ها در شیوه‌ی تولید و بازتولید سرمایه‌دارانه آماده می‌کند. فصل پنجم این وظیفه را برعهده دارد. فصل پایانی زیر عنوان «کار مجرد و سوسیالیسم» می‌کوشد رابطه‌ی نظری و سیاسیِ نقد اقتصاد سیاسی و چشم‌انداز جامعه‌ای رها از سلطه و استثمار را آشکار و مستدل‌ کند.