برایم ترانه بخوان

در نظر بسیاری، تالستوی‌ و داستایفسکی‌ و گوگول و تورگنیف‌ و چخوف‌ برجسته‌ترین ادبای روسیه‌اند، اما نزد روس‌ها‌ پوشکین‌ نه‌تنها بزرگ‌ترین‌ شاعر بلکه‌ نام‌آورترین‌ ادیب‌، بنیان‌گذار ادبیات‌ نوین‌ و کانون‌ فرهنگ‌ و ادبیات‌ روس ‌است و قلمش سنگ‌محک زبان و ادبیات روسی است؛ چنان‌که لف تالستوی، نویسنده‌ی نامی روس، در تمجید از نثر آنتون چخوف، او را پوشكین نثر روسیه در زمانه‌ی خود می‌خواند. پوشکین نقشی بی‌بدیل در شکوفایی ظرفیت‌های ادبی زبان روسی ایفا کرد.

در روسیه‌ی اوایل سده‌ی نوزدهم، زبان فرانسوی آن‌قدر رواج و محبوبیت‌ یافته بود که رفته‌رفته زبان روسی را تحت‌الشعاع قرار می‌داد. چنان‌که برای خانواده‌های اشرافیِ روسْ صحبت‌کردن به زبان فرانسوی اسباب فخرفروشی و ارزش شده بود. اما پوشکین که در خانواده‌ی اشرافیِ فرنگی‌مآبی به دنیا آمده و از کودکی زبان فرانسه آموخته بود، توانست این فضا را تغییر دهد. تنها رشته‌ای که او را به زبان روسی پیوند می‌داد دایه‌اش بود که داستان‌ها و ترانه‌های روسی عامیانه را در گوشش زمزمه می‌کرد و عشق به زبان روسی را در دلش انداخت و او از همان جوانی‌اش دست‌به‌کار آفرینش ادبی شد و آثار گران‌قدری پدید آورد. با وجود عمر نسبتاًکوتاهش، تنوع و گستردگی و کیفیت آثار او در ادبیات روسیه کم‌نظیر است. او در تمام اقسام عمده‌ی‌ نظم‌ و نثر روس‌ ازجمله شعر‌ بلند روایی‌، رمان‌‌ منظوم‌، شعرغنایی‌، درام‌، قصه‌های‌ عامیانه و مشخصاً قصه‌های منظوم پریان، طبع‌آزمایی کرد و آثار ارزشمندی آفرید و زبان روسی را که در قرن نوزدهم مرعوب زبان فرانسوی شده بود، عزت و اعتبار بخشید. او زبان ادبی روسی را احیا کرد و تب تند گرایش به زبان و فرهنگ فرانسوی را در جامعه‌ی روسیه فرونشاند.

پوشکین پیش از هر چیز شاعر است، چنان‌که او را پیامبر شعر روس و پیش‌گام عصر طلایی شعر در روسیه می‌خوانند. شعرهای پوشکین طیف گسترده‌ای از موضوع‌ها را در بر می‌گیرند؛ از طبیعت و تاریخ تا آزادی و نقش هنرمند در جامعه، و عشق که جایگاه ویژه‌ای در این میان دارد. شعرهای غنایی او اغلب از تجربیات شخصی‌اش مایه می‌گیرند؛ از عشق‌ها و فقدا‌ن‌ها. مهارت فوق‌العاده‌ی او در ترکیب زیبایی شاعرانه با احساسات عمیقْ خوانندگان را به تأمل در رابطه‌ی عشق، طبیعت و اندوه، که در شعرهای او حضور ملموسی دارند،‌ دعوت می‌کند و تصویری کم‌نظیر از تجربه‌ی انسانی به دست می‌دهد. هم‌چنین او به خاطر تصویرسازی غنی و توانایی‌اش در برانگیختن احساسات عمیق از طریق زبانی ساده اما مستحکم شناخته می‌شود که شعرهای او را سهل‌ و ممتنع و در عین‌حال تأثیرگذار می‌سازند. منتقدان اغلب ضمن اشاره به استفاده‌ی نوآورانه‌ی پوشکین از زبان و فرم و ریتم، و هم‌چنین توانایی‌اش در انتقال موضوعات پیچیده‌ای مانند عشق، آزادی و تأملات وجودی، او را الهام‌بخشِ نویسندگان و شاعران بی‌شمار و زمینه‌سازِ نسل‌های بعدی شاعران روسی دانسته‌اند.

با تمام این اوصاف، اشعار او در پهنه‌ی زبان فارسی نه‌تنها چنان‌که باید و شاید شناخته نیستند، بلکه بسیار هم مهجورند. مترجمان ایرانیِ پوشکین اغلبْ آثار او را از زبانی غیر از روسی ترجمه کرده‌اند که نتیجه بیش‌تر موجب گمراهی و کژفهمی مخاطب می‌شود. برخی فرهیختگان و روسی‌‌دانان برجسته نیز که گه‌گاه در کنار کارهای‌شان سراغی هم از پوشکین گرفته‌اند، گرفتار وسواس وزن و قافیه بوده‌ و سروده‌های پوشکین را که غالباً چهارپاره و هجایی و مقفّا هستند، به همین سیاق، یا با تغییری جزئی ترجمه کرده‌اند که حاصل کارشان، کم‌تر نشانی از صلابت کلام و قوّت مضامین شعرهای او دارد.

کتاب برایم ترانه بخوان مجموعه‌ای شسته‌رفته از اشعار پوشکین است که به همت بابک شهاب و بهمن حمیدی ترجمه شده است. مترجمان در پی مباحث بلند، نخست قید قافیه و وزن هجایی را زدند و بر آن شدند تا متناسب با مضمون و موسیقی هر شعر، برایش دستگاهی درخور بیابند و آزادتر گام بردارند. این‌جا بود که تکلیف‌شان در نوع ترجمه روشن شد. سپس با غور در شعرهای او به این نتیجه رسیدند که عمده‌ی سروده‌های پوشکین در چهار گونه‌ی شعری اجتماعی، سیاسی، غنایی، و عاشقانه قابل‌تفکیک‌اند؛ آن‌ها درنهایت به 29 شعر رسیدند که پوشکین آن‌ها را از 15‌سالگی تا 37‌سالگی سروده است. پس متناسب با حجمی که در برنامه داشتند، از هر چهار گونه‌ی مشخص‌شده، و به توالی سال‌ها، دست به گزینش زدند و به‌تدریج و با وسواس ترجمه کردند: یکی از روسی به فارسی، واژه به واژه و همراه با قرائت‌ها و تلقین‌های مکرر، تا آن دیگری بتواند کلید موسیقایی کار را بیابد و شعرها را سطربه‌سطر تحریر کند. در سراسر چندماهی که خوردوخواب مترجمان شده بود شعر، از تماس مرتب با سرزمین پوشکین نیز دریغ نکردند تا گره‌ها یکی‌یکی گشوده شدند. گاه نیز ناگزیر معادلی ترکیبی برای برخی واژه‌ها و مفاهیم پوشکینی ابداع کردند که در واژه‌نامه‌ی همین دفتر گرد آمده‌اند.