آنتیگونه بر صلیب شکسته

نسخه‌ی دست‌نویس نمایش‌نامه‌ی آنتیگونه بر صلیب شکسته در میان خرت‌و‌پرت‌های انبارِ ساختمانی که قرار بود بازسازی شود، پیدا شده است. هیچ کس نمی‌داند نویسنده‌‌اش کیست. فقط در صفحه‌ی اول زیر عنوان نوشته شده: ان. اِی. به باور اهالی تئاتر آلمان نویسنده‌ی اثر هنر تئاتر به‌ویژه نمایش‌نامه‌نویسی را عمیقاً می‌شناخته. نوع پرداخت نمایش‌نامه حاکی از این است که نویسنده تحت تأثیر تئاتر سیاسیِ پیش از جنگ بوده و شناخت خوبی از تئاتر رواییِ برتولت برشت داشته است. او در پیش‌گفتار کتاب از زندگی‌اش پیش از جنگ در دوره‌ی سلطه‌ی فاشیسم بر آلمان نوشته، اما از سال تولد و زندگی‌اش پس از جنگ چیزی نگفته است.

پس از برقراری فاشیسم در آلمان، هنرمندان نامدارِ کشور، که هریک از شهرتِ جهانی برخوردار بودند و ادبیات و هنر کشورشان را اعتبار بخشیدند، مجبور به ترک سرزمین خود شدند. کسانی هم که ماندند، وادار به سکوت یا ‌تسلیم شدند. یکی از این هنرمندان، هانس اوتو، بازیگر توانا و مردم‌گرا بود که در برابر استبداد سر فرود نیاورد. این بازیگر برجسته‌ی تئاتر که در جوانی به شهرت رسید از سوی بزرگانی چون برتولت برشت تحسین شد. او با آن‌که به دستور گوبلز در هیچ تئاتری اجازه‌ی کار نداشت، در برابر فاشیست‌ها سر خم نکرد. هانس اوتو یکی از فعالان جنبش سندیکاییِ نمایش‌گران، و از سازمان‌دهندگان گروه‌های تئاتر آژیتپروپ به شمار می‌آمد و همواره از خشم و نفرت ارتجاع آلمان در رنج بود. نازی‌ها او را در 13  نوامبر 1933 دستگیر و پس از شکنجه‌های بسیار از پنجره‌ی یکی از طبقات بالاییِ ساختمان گشتاپو به خیابان پرت کردند و به قتل رساندند. در همان ‌زمان، پس از این جنایت، اکثر هنرمندان از واقعه باخبر شدند و به شیوه‌های گوناگون، اعتراض کردند، اما فاشیست‌ها با سرسختی، مانع برگزاری هرگونه مراسمی شدند. نمایش‌نامه‌نویس ما نیز که خود، عضو یکی از گروه‌های تئاتر آژیتپروپ بوده، بدون شک هانس اوتو را می‌شناخته و در همان ‌زمان نیز از ماجرای این جنایتْ آگاه  بوده و بعدها آن را به گونه‌ای تمثیلی به تصویر کشیده است. او سرگذشت روزهای پایانی این هنرمند را برای نوشتن برگزید و آن را تعمیم داده است.

نمایش‌نامه‌ی آنتیگونه بر صلیب شکسته ضمن به‌تصویرکشیدن مستندگونه‌ی جریان دستگیری و شکنجه و قتلِ هانس اوتو، دامنه‌ی نگاه خود را به شیوه‌ی تمثیلی و روایی به عرصه‌ی زندگیِ تمامیِ هنرمندانی گسترش می‌دهد که هریک، به گونه‌ای، از همکاری با فاشیسم سر باز زدند. بازگویی ستیز دو برادر، تمثیلی است از جدایی دو نیروی مترقیِ آن دوران از یک‌دیگر، که درنهایت، به استقرار فاشیسمِ هیتلری انجامید. جنگ دو برادر ـ پسران اودیپوسِ شوربخت، پولی‌نه‌ایکس و اته‌اوکلس ـ نیز منجر به برقراریِ حکومتِ جابرانه‌ی کرئون می‌شود. این اثر در واقع اقتباسی است از آنتیگونه، تراژدی کلاسیک سوفوکل، و ماجرایش در دوره‌ی آلمان نازی رخ می‌دهد. این اقتباسْ داستان کهن را بازتفسیر می‌کند تا به بررسی موضوع‌هایی چون تمامیت‌خواهی، مقاومت و شجاعت اخلاقی در زمانه‌ی یک رژیم فاشیستی بپردازد. این نمایش‌نامه عناصر اصلی روایت محوری سوفوکل را حفظ می‌کند، اما آن را در زمینه‌ای قرار می‌دهد که اعمال و انگیزه‌های شخصیت‌ها تحت تأثیر محیط سرکوبگر حکومت توتالیتر نازی‌ها قرار دارند. این اقتباس از بستر تاریخی آلمان نازی بهره می‌گیرد تا مبارزه‌ی بی‌زمان میان وجدان فردی و حکومت استبدادی را برجسته کند و آن را به تفسیری قدرتمند از ماهیت مقاومت و هزینه‌ی ایستادگی بر سر اعتقادات بدل کند. در این نمایش‌نامه آنتیگونه نماینده‌ی مقاومت اخلاقی در برابر قوانین ظالمانه‌ی حکومت نازی و کرئون حاکم مستبدی است که قوانین رژیم را بدون ترحم اجرا می‌کند.

نویسنده در این نمایش‌نامه سعی دارد ضمن سادگی در کلام و پرداخت شخصیت‌ها بی‌واسطه بر درک مخاطبان تأثیر بگذارد و با ارائه‌ی روایتی یک‌دست و روان از ماجرا و پرهیز از هرگونه پیچیدگی معماگونه، مردم را به ایستادگی مقابل نظامی‌گری تجاوزگرانه و مشخصاً فاشیسم تشویق کند.