هنر تام استالینی

بوریس گرویس در کتاب هنر تام استالینی خوانندگان را دعوت می‌کند به پیچیدگی‌هایی بیندیشند که هنر و ایدئولوژی و قدرت را در اتحاد جماهیر شورویِ دوران استالین در هم تنیده بود. او با به‌چالش‌کشیدن روایت‌های متداول غربی که رئالیسم سوسیالیستی شوروی را صرفاً نوعی پروپاگاندای دولتی یا سرکوب هنری می‌پندارند، هنر این دوره را یک پروژه‌ی زیبایی‌شناختی و فرهنگی معرفی می‌کند که هدفش تغییر جامعه بود، نه توصیف آن. از این منظر، هنر استالینی یک جنبش آوانگارد بود که بنا داشت اثر هنری تمام‌عیاری بیافریند که همه‌ی جنبه‌های زندگی اجتماعی را در بر گرفته باشد. تحلیل گرویس بینش‌های ارزشمندی درباره‌ی راه‌هایی که هنر از طریق آن می‌تواند برای اهداف ایدئولوژیک به کار گرفته شود ارائه می‌دهد و درعین‌حال تضادها و تنش‌های ذاتیِ تلاش برای ایجاد یک چشم‌انداز فرهنگی تمامیت‌خواه را برجسته می‌کند. همین رویکرد است که تأمل در آن تجربه را برای بحث‌های امروزین ما در باب فرهنگ و سیاست و مدرنیته ضروری می‌سازد.

نکته‌ی مهمی که گرویس بر آن انگشت می‌گذارد این است که پروژه‌ی استالینی نه‌تنها در گسست از جنبش‌های هنری انقلابی دهه‌ی ۱۹۲۰ نبود، بلکه شکل جدیدی از آن به شمار می‌آمد. رئالیسم سوسیالیستی در بستر گسترده‌ترِ هنر آوانگارد شوروی شکل گرفت که به‌ویژه پس از انقلاب اکتبر رونق گرفته بود و آرمان محوری‌اش خلق یک نظم سیاسی و اجتماعی جدید بود که هنر در آن نقشی مهم و تحول‌آفرین داشته باشد؛ هنری در خدمت شکل‌دادن به آگاهی و رفتار توده‌ها.

گرویس در منظر انتخابی‌اش، خودِ استالین را هم هنرمندی می‌بیند که به‌مانند هنرمندان آوانگارد پیش از خود در تلاش بود واقعیتی یکپارچه و همه‌جانبه و منسجم بیافریند که آرمان‌های دولت جدید شوروی را مجسم سازد. از این منظر، هنر نه‌تنها بازتابی از واقعیت بلکه ابزاری برای ساخت آن بود. رئالیسم سوسیالیستی وظیفه داشت یک جامعه‌ی سوسیالیستی کامل را تصویر کند، حتا اگر آن تصویر کمترین شباهتی به شرایط واقعی موجود داشت. نمونه‌هایی از این هنر استالینی در پروژه‌های بزرگ معماری دورانش هویداست؛ از ساخت متروی مسکو گرفته تا جشن‌های عظیم و رژه‌ها و نمایش‌هایی برای گرامیداشت دستاوردهای شوروی آن روزگار. درواقع، این هنر بلندپروازْ روش‌ها و تکنیک‌ها و استراتژی‌های آوانگارد را برای خدمت به نیازهای ایدئولوژیک دولت به کار گرفت و ابزاری شد در راستای ایجاد حس هویت جمعی و سرنوشت تاریخی مشترک.

افزون بر این‌ها، گرویس معتقد است هنرمندان رسمی شوروری صرفاً ابزارهای منفعل پروپاگاندا نبودند، بلکه در خلق یک واقعیت جدید زیبایی‌شناختی مشارکتی فعال داشتند. آن‌ها خود را پیشاهنگانی انقلابی می‌دیدند که وظیفه‌ی ساختن دنیایی جدید را به دوش می‌کشیدند؛ آن‌هم از راه مشارکت در یک پروژه‌ی جمعی تحول اجتماعی. البته گرویس می‌پذیرد که این بلندپروازی‌های تمامیت‌خواهانه‌ی استالینی درنهایت به سانسور و نظارت گسترده و تحمیل رسید و به سکون فرهنگی‌ای انجامید که نوآوری‌ها را سرکوب می‌کرد و بیان هنری را قالبی و محدود.

گرویس در نهایت پروژه‌ی استالینی را شکلی منحصربه‌فرد از مدرنیسم می‌بیند که می‌خواست تکه‌پارگی و بیگانگیِ مشخصه‌ی جوامع سرمایه‌داری و فردگرایی و بازار را از راه ساختن یک واقعیت جمعی و یکپارچه ـ البته تحت هدایت دولت ـ پس بزند. این میراث هنوز و پس از فروپاشی شوروی محل بحث و نقد است و هنرمندان و روشنفکران معاصر روسیه بدان می‌اندیشند.