مارکسِ انسان‌شناس

کتاب مارکس انسان‌شناس اثر تامِس پَترسون مواجهه‌ای مستقیم یا گفت‌وگویی مفصل است با آن‌چه مارکس درحقیقت بیان می‌کرد. بنابراین به خود آثار مارکس می‌پردازد نه آثار نویسندگان بعدی در سنت مارکسیستی. اما چنان‌که نویسنده‌ی این اثر می‌گوید خلاص‌شدن از مباحث و بینش‌های مفسران بعدی اندیشه‌ی مارکس، خواه همدل با او خواه ناهمدل، دشوار است، زیرا خود او در فضای فکری و اجتماعی‌ای به کار و پژوهش پرداخته که مفسران یادشده در آن قلم زده و آثارشان خوانده شده است. کتاب حاضر بیش‌تر اثری مارکسی است تا مارکسیستی و بر این اساس نه درباره‌ی مارکسیسم و انسان‌شناسی است و نه انسان‌شناسی مارکسیستی.

کارل مارکس را عمدتاً یک رادیکال سیاسی، اقتصاددان، و گاهی حتی فیلسوف به حساب آورده‌اند، اما به ندرت او را انسان‌شناس دانسته‌اند. می‌دانیم که مارکس در نخستین سال تحصیلش در دانشگاه برلینْ دوره‌ی آموزشی انسان‌شناسی را با تدریس هنریک استفنز گذراند و در درس‌گفتارهای کارل ریتر شرکت جست. مارکس در این دوره با دو جریان انسان‌شناسی تجربی و فلسفی آشنا شده و توجه او بیش‌تر به سنت تجربی معطوف بوده است. هم‌کاری او با انگلس، نویسنده‌ی وضع طبقه‌ی کارگر انگلستان که به تعبیری نخستین اثر مردم‌نگارانه‌ی شهری بود، جریان تجربی و اهمیت روز‌افزون آن را در کانون توجه او قرار داد.

کتاب مارکس انسان‌شناس با تمرکز بر این علاقه‌ی نظری مارکس دو هدف را دنبال می‌کند. نخست بررسی آن چیزی که نظریه‌پرداز اجتماعی‌ای نظیر مارکس از مباحث انسان‌شناختیِ پس از اواسط قرن هجدهم استنتاج کرده و به طرق گوناگون تأثیرات سازنده یا شکل‌دهنده‌ای بر اندیشه‌ی وی گذاشته بود. دوم توجه به میراث حقیقی او یا امکانی که این میراث برای مواجه‌شدن با مسائل مهم انسان‌شناختی امروز در اختیار ما می‌گذارند. البته بیش‌تر تأکید بر مسائلی است که مارکس حرف مستقیمی درباره‌شان نزده است. هدف پاسخ به این پرسش است که او در باب مباحث انسان‌شناسی تجربی امروزه چه حرفی برای گفتن دارد. مباحثی از قبیل تکامل نوع انسان، خاستگاه و پی‌آمدهای ارتباط نمادین با زبان و از طریق زبان، رشد شخصیت، ساختار دولت و از همه مهم‌تر سمت‌وسوی آینده‌ی انسان‌شناسی.

مارکس انسان‌شناس نوعی جدل است؛ هم جدل با نویسندگان سنت مارکسیستی که به درجات و طرق گوناگون تحت تأثیر مارکس و جانشینانش بوده‌اند، هم جدل با نویسندگانی از سایر سنت‌های نظری اجتماعی. اما پیش از هرچیز نشان‌گر این نکته است که انسان‌شناسی به مثابه‌ی رشته‌ای مدرن، اگرچه تاریخی استعماری و نقشی سرکوب‌گر داشته است، سنت‌های رادیکال و برابری‌خواهانه‌ای نیز پرورانده که همواره از سوی جریان‌‌ غالب پژوهش انسان‌شناختی طرد و نادیده گرفته شده‌اند.

فصل نخست کتاب، عصر روشن‌گری و انسان‌شناسی، به بررسی این موضوع می‌پردازد که چگونه طبیعت و سپس جامعه‌ی انسانی از دهه‌ی ۱۶۷۰ به بعد به‌آرامی تاریخ‌مند شدند و این تاریخ‌مندی حول‌وحوش ۱۷۵۰ با انتشار روح‌القوانین منتسکیو، تاریخ طبیعی بوفُن و گفتار در خاستگاه‌های نابرابری روسو به اوج خود رسید. فصل دوم، انسان‌شناسی مارکی، ویژگی‌های عمده‌ی انسان‌شناسی فلسفی او را ترسیم می‌کند ـ سازمان کالبدی انسان‌ها، اهمیت مجموعه‌مناسبات اجتماعی، تنوع و تاریخ‌مندی جوامع انسانی و اهمیت پراکسیس در تولید، و دگرگونی همان اجتماعات. فصل سوم، موجودات انسانی، مبانی موافقت مارکس با منشأ انواع چارلز داروین و ارزیابی مثبت او از آن می‌پردازد. فصل چهارم کتاب، «تاریخ، فرهنگ و صورت‌بندی اجتماع»، بدیل مارکس در برابر تکامل‌گرایی جامعه‌گانی نظریه‌پردازان سرمایه‌داری کشاورزی در دوره‌ی روشن‌گری و دیدگاه‌های غایت‌شناختی هگل در باب فعلیت‌یابی ذهن انسان را بررسی می‌کند. فصل پنجم،‌ «سرمایه‌داری و انسان‌شناسی جهان مدرن»، به اندیشه‌های مارکس درباره‌ی فرآیندهای اساسی گذار به سرمایه‌داری و متعاقب آن انکشاف سرمایه‌داری صنعتی از خلال شکل‌گیری بازارهای داخلی و خارجی و مسعمراتی می‌پردازد. و سرانجام در فصل ششم، «انسان‌شناسی برای قرن بیست‌ویکم»، با نخستین پیش‌گزاره‌ی مارکس درباره‌ی تاریخ، یعنی وجود انسان‌های واقعی و فعال، آغاز می‌شود و مسائلی را بررسی می‌کند که در زمان مارکس مطرح بودند و هنوز نیز مطر‌ح‌اند؛ مسائلی نظیر عدالت اجتماعی، تبعیض نژادی و جنسیتی، بیگانه‌هراسی، نابرابری و ناشکیبایی ملی‌گرایی‌های متفاوت.

***

تامس سی. پترسون (…- ۱۹۴۵) دانش‌آموخته‌ی باستان‌شناسی از دانشگاه ییل و دانشگاه نبراسکا است. او استاد ممتاز بازنشسته‌ی باستان‌شناسی دانشگاه کالیفرنیا و مؤلف آثار متعددی در زمنیه‌ی تمدن، باستان‌شناسی و تاریخ باستان‌شناسی است. تامس پترسون عضو پیشین مجلس سنای آریزونا و از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۵ رئیس مؤسسه‌ی گلدواتر بوده که اتاق فکری است با مأموریت دولتیِ دفاع از آزادی‌های عموم شهروندان آمریکا. برخی از آثار او از این‌ قرارند: ابداع تمدن غربی، به سوی تاریخ اجتماعی باستان‌شناسی در ایالات متحد، امپراتوری اینکا، شبح مارکس:گفت‌وگویی با باستان‌شناسان، باستان‌شناسی اجتماعی در آمریکای لاتین، اقتصادسیاسی باستان‌شناسی در ایالات متحد، شکل‌گیری دولت و توسعه‌ی ناموزون.

***

از زمانی که استعمارگران اروپایی در پوشش «ناجیان بشر» به منظور صدور تمدن خود و نوسازی «غیرغربی‌های وحشی» به فتوحات جغرافیایی روی آورده و سپس نیاز به شناخت فرهنگ‌های بومی را احساس کردند، روشن‌فکران ارگانیکِ طبقات حاکم در آکادمی‌ها به دنبال فراهم‌آوردن زمینه‌های لازم برای «شناخت علمی» از نظام‌های اجتماعی، قبیله‌ای، دودمانی، زبانی و در یک کلام، فرهنگ جوامعِ فتح‌شده و چگونگی ادغام آن‌ها در تمدن سرمایه‌داری مدرن بوده‌اند. انسان‌شناسی که اینک رفته‌رفته جای قوم‌شناسی و مطالعات فولکلوریک را می‌گرفت، راه را برای نفوذ نظام‌های استعماری، سرمایه‌داری و امپریالیستی در جوامع غیرغربی و حل مشکلات آن‌ها به نحوی عمل‌گرایانه باز می‌کرد. به همین‌ دلیل مدت‌های مدید، برجسته‌ترین انسان‌شناسان در سنت‌های آنگلوساکسون و آمریکایی در عین‌حال مبلغان و کارگزارانِ نظام‌های استعماری ـ امپریالیستی بودند.

مارکس دیدگاهی دیالکتیکی ـ انتقادی را به کار گرفت که هم طبیعت و هم جامعه‌ی انسانی را تاریخ‌مند می‌ساخت ـ دیدگاهی که با منتسکیو، روسو و بوفُن شروع شد و تأثیر چشم‌گیری بر نویسندگانی هم‌چون آدام اسمیت و هردر و هگل داشت. او در اواخر دهه‌ی ۱۸۳۰ و اوایل دهه‌ی ۱۸۴۰ به بسط انسان‌شناسی فلسفی، شامل موضوعاتی نظیر سازمان کالبدی انسان‌ها، مناسبات اجتماعی، رابطه‌ی فرد و جامعه، تنوع و تاریخ‌مندی جوامع انسانی، بیگانگی، شیء‌انگاری و آزادی پرداخت. این موضوعات الهام‌بخش انسان‌شناسی تجربی‌ای بود که از دهه‌ی ۱۸۴۰ به بسط آن رو آورد: مطالعاتش درباره‌ی انقلاب‌های ناکام قاره‌ی اروپا در ۹-۱۸۴۸ به بعد، شورش‌ دهه‌ی ۱۸۵۰ هندی‌ها، نقد سرمایه‌داری و تأثیر آن بر جوامع و کنش‌های فرهنگی در حاشیه‌ی جهان سرمایه‌داری.