قومیت

«قومیت» از آن‌دست مفاهیم دشواریابی است که در بحث‌های علوم انسانی و اجتماعی مستعد سوءبرداشت‌ها و کژفهمی‌های بسیاری بوده است؛ به‌ویژه امروز که بیش از همیشه در سیطره‌ی فضای رسانه‌ای و منازعات سیاسی و گفتمان‌هاست. کتاب قومیت، اثر استیو فنتن، منبعی خوب برای همه‌ی کسانی است که با نگاهی جامع‌تر مایل‌اند بدانند که آن‌چه امروزه به نام «قومیت» می‌شناسیم چه خاستگاه‌ها و تحولاتی داشته و چه نقشی در جوامع مختلف ایفا کرده است. فنتن در این کتاب هم به وجه نظری و مفهومی و هم به وجه تجربی موضوع توجه دارد. در بحث‌های نظری و مفهومی، استدلال‌های خود را با نظر به کلاسیک‌های جامعه‌شناسی مانند ماکس وبر و مفهومِ «گروه قومی» نزد او، یا اندیشمندان معاصری چون بندیکت اندرسون و مفهوم «جوامع خیالی» فراهم می‌آورد و به ریشه‌شناسی و هستی‌شناسی اصطلاح «قومیت» در پیوند با «نژاد» و «ملت» می‌پردازد. از سوی دیگر، در بحث‌های تجربی به ارائه‌ی مثال‌های گویای تاریخی می‌پردازد؛ از ظهور دولت ـ ملت‌های اروپایی گرفته تا استعمار کشورهای آفریقایی و آسیایی. موردپژوهی‌هایی چون درگیری‌های قومی در رواندا یا یوگسلاوی سابق و پی‌آمدهای تقسیمات قومی از دیگرموضوعات تجربی و تحلیلی نویسنده در این کتاب است.

فنتن فصل نخست کتاب خود را با گروه‌های تباری و فرهنگی شروع می‌کند و بر اهمیت این دو در شکل‌گیری هویت قومی تأکید می‌ورزد. در فصل دوم به تفاوت‌های منطقه‌ای و تاریخی می‌پردازد و نشان می‌دهد که هریک از این بسترها چگونه درک و دریافت ما از قومیت را تعین بخشیده‌اند. سپس به بحث جالب گفتمان نژادی در فصل سوم می‌رسیم؛ جایی که نویسنده نشان می‌دهد قومیت که مفهومی انعطاف‌پذیرتر بود، چگونه جای‌گزینِ مفهوم صُلب‌وسختی چون نژاد شد. این بحث، در سطحی دیگر، یادآور بحث‌های اصالت‌گرایانه و برساخت‌گرایانه است و فنتن با نقد اصالت‌گرایی و با توجهی ویژه به مفهوم «گروه» در عبارت گروه قومی، از ایده‌ی پویابودن و برساخته‌بودن قومیت دفاع می‌کند و وجوه سیاسی و نمادین آن را در کنار نظریه‌ی رقابت یادآور می‌شود. مهاجرت و مرزها موضوعات مهم فصل ششم و هفتم‌اند. نویسنده نشان می‌دهد که چگونه جریان‌های مهاجرتی و اقتصاد جهانی و دولت‌های ضعیف، هریک به نوبه‌ی خود، می‌توانند هویت‌های قومی و حتا مرزهای قومی را دگرگون سازند. نگرانی‌های اخیر درباره‌ی قدرت‌گرفتنِ ملی‌گرایان راست‌گرا در اروپا و مهاجرستیزی و تشدید مرزهای قومی و به طور کلی، ماهیت متغیر قومیت و اهمیت آن برای درک جهان امروز از مباحث عمده‌ی دو فصلِ پایانی کتاب است.

درمجموع، ایده‌ی اصلی کتاب این است که قومیت نه خصیصه‌ای ثابت یا ذاتی، بلکه پدیده‌ای است به‌شدت بافت‌مدار. فنتن با رد دیدگاه‌های ذات‌گرایانه که مبنای قومیت را ویژگی‌های تغییرناپذیر زیستی یا فرهنگی می‌داند، رویکردی ساخت‌گرایانه اتخاذ می‌کند و در سراسر کتاب نشان می‌دهد که قومیت چگونه زاییده‌ی فرایندهای اجتماعی و تاریخی و ساختارهای سیاسی و اقتصادی است. نکته‌ی بسیار مهم دیگر در آرای فنتن تأکید او بر رابطه‌ی تفکیک‌ناپذیر قومیت و قدرت است؛ رابطه‌ای که دو رو دارد و هم مستعد دامن‌زدن به منازعاتی گسترده است و هم محملی است برای همکاری‌هایی متنوع. هم می‌تواند به بسیج قومی در راستای اِعمال سلطه یا مقاومت در برابر انواع سرکوب کمک کند هم به مذاکراتی بر سر شمول اجتماعی بینجامد. فنتن کتاب خود را با تذکری بجا به پایان می‌رساند. به باور او، قومیت در جهان مدرن، با سیلِ مهاجرت و پیش‌رفت فن‌آوری و جهانی‌شدن، هر بار از نو تعریف و بازتعریف می‌شود و شکل‌های ترکیبی و سیالی به خود می‌گیرد. اما این امر نباید ما را به این اشتباه بیندازد که تقسیمات قومی از میان رفته‌اند یا آن‌چنان حائز اهمیت نیستند؛ این مرزها هنوز وجود دارند، تنش‌هایی ویژه‌ی خود می‌آفرینند و هم‌چنان در سرنوشت جوامع به‌شدت اثرگذارند.