مردسالاری و انباشت

کتاب مردسالاری و انباشت در گستره‌ی جهان، اثر ماریا مییز، در شمار آثار کلاسیک فمینیستی است. در سال‌های ۱۹۹۰ کنش‌گران و دانش‌پژوهان جنبش ضدجهانی‌سازی مطالعه‌ی آن را واجب می‌دانستند و چنان‌که سیلویا فدریچی می‌گوید، امروزه نیز ذره‌ای از اهمیت آن کاسته نشده و مخاطبانی یافته که ارزشِ محتوا و روش آن را بیش‌تر درک می‌کنند. نگاه این کتاب به تاریخ جهان بر محور «تولید زندگی» و مبارزه با بهره‌کشی از آن می‌چرخد، از این‌رو درست بر بحرانی انگشت می‌گذارد که بسیاری از ما هم‌اکنون در مواجهه با نابودی زندگی انسان‌ها و محیط‌زیست از سر می‌گذرانیم، به‌ویژه در زمانه‌ای که به نظر می‌رسد حتی جنبش‌های قدرت‌مند توده‌گیر نیز از ایجاد تحول اجتماعی عاجزند و یافتن سرمشق‌های تازه ضرورت یافته‌اند.

به تعبیر سیلویا فدریچی «مردسالاری و انباشت درواقع فمینیسم را از گوری بیرون می‌کشد که نهادهای دانشگاهی با مصادره، و پسامدرنیست‌ها با انکار هرگونه زمینه‌ی مشترک میان زنانْ برایش کنده بودند؛ و جوهر رادیکال آن را به نسل جوانی نشان می‌دهد که با پیوستن به جنبش اشغال و نهضت میدان‌ها رادیکال شده است. این کتاب حسی را باز می‌آفریند که در دوره‌ی آغازین جنبش فمینیستی بسیار نیرومند بود، این‌که سخن‌گفتن از زنان یعنی برانگیختن چیزی به‌غایت ژرف در تاریخ و زندگی‌‌‌های روزمره‌‌ی ما. زیرا، به گفته‌ی مییز، زنان صرفاً یکی از گونه‌های انسان نیستند؛ آنان در این سیاره در هر زمانه و هر جامعه‌ای تولیدکننده‌ی زندگی بوده‌اند و، از این‌رو، کار زنان شالوده‌ی تمامی کارهای دیگر است. بنابراین، برای یافتن سرچشمه‌ی استثمار زنان باید از خود بپرسیم که تاریخ کجا و چرا «به بی‌راهه رفت»، تاریخ را دراصل کدام نیروها به حرکت درآورده‌اند و حقیقت نظام سرمایه‌داری که در آن زندگی می‌کنیم چیست».

مردسالاری و انباشت گونه‌ای بازسازی تاریخی و نظری است با گستره‌ای خیره‌کننده که در آن ردپای خشونت مردانه بر زنان از خلال سده‌ها دنبال می‌کند و با برگذشتن از مرزهای زمانی و مکانی و میان‌رشته‌ای، جوامع شکارگر و گردآور را به سرمایه‌داری و استعمارگری پیوند می‌دهد، از دام‌چاله‌های جنبش‌های آزادی‌بخش ملی پرده برمی‌دارد و پایه‌های مادی سلسله‌مراتب‌هایی را آشکار می‌سازد که سرشت‌نمای تقسیم جنسی کار بوده‌اند، و سرانجام بر اصولی انگشت می‌گذارد که جامعه‌ی عاری از بهره‌کشی باید بر اساس آن اداره شود.

مردسالاری و انباشت از جنبه‌ی روش‌شناختی نیز نمونه‌ای است بی‌همتا از آن‌چه برای ساختن نظریه ضرورت ی است. از آن مهم‌تر، در این کتاب نظریه‌های تولید‌شده در جنبش دست‌مزد خانه‌داری، به‌ویژه تشخیصِ کار خانگی رایگانِ زنان به منزله‌ی ستون انباشت سرمایه‌داری، با تحلیل‌‌های جهان‌سومی درباره‌ی اقتصادهای دهقانی و استعمارگری درمی‌آمیزند و چارچوبی نظری پدید می‌آورند که به ما امکان می‌دهد شکل‌های گوناگون بهره‌کشی و جنبش‌های اجتماعی را کنار هم در نظر آوریم و به آن‌چه زنان را از هم دور و به هم نزدیک می‌کند پی ببریم؛ و بدین‌سان از فمینیسم ابزاری برای کاوش‌گری و درک روند‌های اصلیِ بازسازی اقتصاد جهانی می‌سازد.

این کتاب از وابستگی سرمایه‌داری به تصرف لگام‌گسیخته‌ی طبیعت و بدن و کار زنان نیز پرده برمی‌دارد و نشان می‌دهد که سرمایه‌داری با شکل‌گیری نظامی جهانی امکان یافته است بهره‌کشی را از مرزهای خود فراتر ببرد، بر شمار لشکریان استعماری‌اش بیفزاید و به تخریب منابع طبیعی زمین شتاب بخشد. کتاب تحلیل قدرت‌مندی از پیوستگی فرآیندهای نخستین دروه‌ی گسترش سرمایه‌داری ـ ساحره‌کُشی، تجارت برده‌، استعمار ـ و فرآیندهای بازسازی اقتصاد جهانی در زمانه‌ی ما عرضه می‌کند و روشن می‌سازد که توسعه‌ی یک قطب همواره به معنای توسعه‌نیافتن قطب دیگر بوده است و انباشت اولیه را نمی‌توان منحصر به سرچشمه‌های جامعه‌ی سرمایه‌داری دانست، زیرا انباشت از جنبه‌های اساسیِ یکایک مراحل توسعه‌ی سرمایه‌داری بوده و اکنون فرآیندی همیشگی شده است.

این کتاب هم‌چنین مدعی پیوندی علّی و آشکار میان گسترش مناسبات تولید سرمایه‌دارانه در سطح جهانی و تشدید خشونت بر زنان است. خشونتی که هدفش چیزی جز مجازات زنان به دلیل ایستادگی در برابر مصادره‌ی کار و پیکرشان ندارد. مییز مانند ماریارُزا دلّا کوستا و دیگر نظریه‌پردازان و کنش‌گرانِ جنبش دست‌مزد خانه‌داری، برداشت تقلیل‌گرایانه‌ی مارکس از کار را به باد انتقاد می‌گیرد و در گامی فراتر حتی واژگان مارکس و تعبیر او از «بارآوری» و «کار اضافی» را موجب ابهام و رازآمیزی اموری می‌داند که در دایره‌ی تولید می‌گنجند.

از دید مییز سوژه‌های انقلابیِ حقیقی نه برنامه‌نویسان کامپیوتر و دیگر کارگزاران ماشینی‌سازی، بلکه میلیون‌ها زن‌اند که با دست‌مزدی کم‌تر از «روزی یک دلار» و به‌ مدد کار زیست‌مایه‌محورِ خود و خلق شکل‌های هم‌یارانه‌ترِ بازتولید اجتماعی کوشیده‌اند جماعت‌های خود را با چنگ‌ودندان سرپا نگه دارند. آن‌چه به کار مییز قدرت می‌بخشد حضور نامحسوس زنان و بسیارانی است که هرروزه در راه خلق اشکال تازه‌‌ی هستی و مناسبات اجتماعیِ خارج از سیطره‌ی منطق انباشت سرمایه‌داری می‌کوشند. بر این‌اساس، مردسالاری و انباشت به هیچ‌گونه بدبینی تاریخی میدان نمی‌دهد زیرا بر این باور است که سرمایه‌داری، به رغم قدرت ویران‌گرش، چنان تیشه‌ای به ریشه‌ی بازتولیدِ زندگی می‌زند که چاره‌ای جز طغیان نیست و موج این طغیانِ انسانی تا پایان‌یافتن سرمایه‌داری فرو نخواهد نشست.