جامعه و دانش

کتاب جامعه و دانش به بررسی رابطه‌ی بین جوامع انسانی و توسعه‌ی دانش می‌پردازد و اثری مهم در مسیر فکری ویر گوردون چایلد در مقام باستان‌شناس و مورخ محسوب می‌شود. در این کتاب، او این ایده را که دانش صرفاً محصول فعالیت فکری و یک پدیده‌ی انتزاعی است به چالش می‌کشد، مخالفت خود را با این رویکردهای ایدئالیستی و غیرتاریخی ابراز می‌کند و نشان می‌دهد که دانش را شرایط مادی زندگی، نیازهای خاص اجتماع و روابط اجتماعی تولید شکل می‌دهند. این دیدگاه زمینه‌ای فراهم می‌کند تا چایلد تاریخ دانش را به تاریخ گسترده‌تر جامعه‌ی انسانی پیوند دهد و نشان دهد که چگونه تغییرات در فناوری و اقتصاد و سازمان اجتماعی به توسعه‌ی اشکال جدیدی از دانش راه برده‌اند و دانش به‌نوبه‌ی خود چگونه به جوامع شکل داده است.

چایلد کاوش خود را با بررسی انتقادی مفهوم دانش آغاز می‌کند. به باور او دانش ماهیتاً اجتماعی است و به‌واسطه‌ی نیازها و ارزش‌ها و شیوه‌های تولید در جامعه شکل می‌گیرد. پس دانش از اساس زمینه‌مند است و از تجربه‌ی جمعی انسان‌ها در تعامل با یکدیگر و محیط حاصل می‌شود. در بررسی ریشه‌های دانش و در مقام یک باستان‌شناس، چایلد به جوامع اولیه‌ی انسانی رجوع می‌کند. به باور او توسعه‌ی ابزارها و تکنیک‌ها برای دستکاری جهان طبیعی عامل کلیدی در پیدایش دانش انسانی بوده است. کشف آتش و اختراع چرخ و توسعه‌ی شیوه‌های کشاورزی، همگی، پیشرفت‌های فناورانه‌ای بودند که نیاز به دانش درباره‌ی محیط طبیعی، ویژگی‌های مواد و فرایندهای تولید داشتند. این شکل‌ها دانشی انتزاعی نبودند، بلکه هم‌بسته‌ی نیازهای عملی جوامع انسانی مانند تأمین غذا و سرپناه و محافظت در برابر تهدیدها بودند.

از همین نقطه، نویسنده بر اهمیت کار و سازمان‌دهی اجتماعی در توسعه‌ی دانش تأکید می‌کند و دانش را نه صرفاً محصول نبوغ فردی، بلکه نتیجه‌ی تلاش جمعی انسان‌ها می‌داند. او به شیوه‌های انتقال دانش هم توجه نشان می‌دهد و یادآور می‌شود که در جوامع ابتدایی، دانش اغلب به‌صورت شفاهی و از طریق اساطیر و آیین‌ها و داستان‌هایی حاوی اطلاعات عملی درباره‌ی محیط و هنجارهای اجتماعی و ارزش‌های فرهنگی منتقل می‌شد، اما با پیچیده‌ترشدن جوامع، همراه با ظهور کشاورزی و گسترش مراکز شهری، شکل‌های جدیدی از دانش برای پاسخ‌گویی به نیازهای جوامع تخصصی‌تر و طبقاتی‌تر به وجود آمد.

چایلد همچنین به نقش نهادها در شکل‌دادن و انتقال دانش و ظهور آموزش رسمی، مدارس و کتابخانه‌ها، نظام‌های نوشتاری و پژوهش‌های علمی اشاره می‌کند و آن‌ها را سازوکارهایی برای حفظ و انتقال دانش از نسلی به نسل دیگر می‌داند که فضایی برای مطالعه‌ی نظام‌مند طبیعت و جامعه و ذهن انسان فراهم آورده و گسترش دانش را تسهیل کرده است. از سوی دیگر، خاطرنشان می‌کند که دانش همواره در روابط قدرت جای گرفته و بازتاب‌دهنده‌ی منافع و ارزش‌های گروه‌های غالب در جامعه است. در پایان و از این منظر انتقادی و دیالکتیکی است که چایلد دانش را هم ابزاری برای کنترل اجتماعی از طریق آموزه‌ها و نظریه‌ها می‌داند و هم ابزاری در جهت تغییر اجتماعی از طریق توانمندسازی و مقاومتِ گروه‌های به حاشیه رانده‌شده؛ هم در خدمت حفظ ساختارهای قدرت موجود و هم دارای ظرفیتی برای تفکر انتقادی و اقدامی تحول‌آفرین.