درباره‌ی تاریخ

کتاب درباره‌ی تاریخ اثر مورخ نامدار اریک هابسبام در قالب ۲۱ مقاله‌ تنظیم شده درباره‌ی علم تاریخ است. هابسبام می‌گوید تقاضا برای ارائه‌ی درس‌گفتار و برپایی سمینار، که با مسن‌تر شدن مورخ افزایش می‌یابد، با کلیات سهل‌تر برآورده می‌شود تا با پژوهش راستین. گرایش معاصر نیز بیش‌تر معطوف به طرح پرسش‌های مفهومی و روش‌شناختی درباره‌ی تاریخ است. کتاب درباره‌ی تاریخ در پاسخ به چنین گرایشی تدارک دیده شده است.

این کتاب دربردارنده‌ی مقالاتی است که هابسبام طی سالیان فعالیت‌اش در حوزه‌ی تاریخ درباره‌ی تاریخ و درباره‌ی نظرات سایر مورخان نوشته است. این مقالات تلاش‌هایی برای پنجه‌درافکندن با مجموعه‌ای منسجم از مسائل‌اند. این مقالات در سه زمینه نگاشته شده‌اند. نخست، مسأله‌ی شناخت جهان و استفاده‌ها و سوءاستفاده‌ها از تاریخ، هم در جامعه و هم در سیاست. دوم، بررسی و ارزیابی انتقادی گرایش‌های گوناگون تاریخی و سبک‌ها و نیز مداخله در مباحثی پیرامون نظر دیگر مورخان و پژوهش‌گران درباره‌ی گذشته. سوم، ارائه‌ی گونه‌ی خاصی از تاریخ، یعنی طرح مسائل اساسی و بنیادینی که همه‌ی مورخان جدی می‌بایست با آن‌ها مواجه شوند و سرانجام طرح تفسیری تاریخی.

هابسبام در توضیح درون‌مایه‌ی کتاب درباره‌ی تاریخ به دو نکته‌ی مهم اشاره می‌کند. نخست بیان حقیقتِ تاریخ؛ این‌که تاریخ توان دسترسی به حقیقت عینی را دارد. فکت‌ها تنها تابعی از مفاهیم و مسائل پیشین نیستند و گذشته‌ای که مطالعه می‌کنیم صرفاً برساخته‌ی ذهن ما نیست. دوم این‌که نویسنده رویکردی مارکسیستی به تاریخ دارد. او منکر مارکسیست‌بودن‌اش نمی‌شود و می‌گوید بدون مارکس در من هیچ علاقه‌ی خاصی به تاریخ پرورش نمی‌یافت. مارکس و قلمروهای عمل رادیکال‌های مارکسیست سوژه‌ی تحقیق در اختیارم گذاشتند و الهام‌بخش راهی شدند که درباره‌ی آن می‌نویسم.

مقالات گردآمده در اين کتاب در زمان‌های متفاوتی طی سی سال گذشته، و عمدتاً در قالب درس‌گفتار و مقاله برای کنفرانس‌ها يا سمینارها نوشته شده‌اند؛ گاهی نیز با هدف بررسی کتاب‌ها تحرير شده‌اند و گاه مقالاتی بوده‌اند برای مراسم‌های آکادمیك خاص، يعنی يادنامه‌ها يا مناسبت‌های بزرگداشت و قدردانی. خوانندگان اين مقالات شامل طیف گسترده‌ای از مخاطبان عام، تا عمدتاً دانشگاهیان و مورخان يا اقتصاددانان هستند.