بعدالتحریر کمونیسم

میراث کمونیسم و نسبتش با جامعه‌ی معاصر از موضوعات قابل‌تأملی است که گرویس در بعدالتحریر کمونیسم بر آن متمرکز است. خاستگاه فلسفی کمونیسم و اثرات فرهنگی و ایدئولوژیکی آن و شیوه‌ی خاصی که آرمان‌های کمونیسم در جهان مدرن مداومت می‌یابد یا آرام‌آرام دگرگون می‌شود در بخش‌های مختلف کتاب به بحث گذاشته شده است تا خواننده بتواند به کمک این میراث و ظرفیت‌هایش به دورنمایی از تحولات سیاسی و فرهنگی آینده بیندیشد.

ادعای گرویس این است که کمونیسم، به‌رغم باور عام، پروژه‌ای شکست‌خورده نیست که دیگر باید فراموش شود. به باور او، کمونیسم هنوز یک مفهوم زنده است، البته نه در استفاده‌ی عملیاتی و در باب سیاست‌های دولتی یا حکمرانی، بلکه در مقامِ یک «بعدالتحریر»، یعنی اندیشه‌ای دیرپا و امکانی که هنوز محقق‌نشده باقی مانده اما هنوز ظرفیتی برای اثرگذاری و شکل‌بخشی به گفتمان سیاسی دارد. نزد گرویس، کمونیسم چارچوبی فلسفی و ایدئولوژیکی است که همچنان جهان و مسائلش را نشانه می‌رود، به‌ویژه آن‌جا که پای برابری و مالکیت جمعی و نقد سرمایه‌داری در میان باشد. او با تفکیک عمل و نظر مدعی است اگرچه عملی‌شدن کمونیسم با لغزش‌هایی همراه شد، زیربناهای نظری‌اش همچنان خوانش‌هایی در ضدیت با ایدئولوژی‌های نئولیبرال مسلط در قرن بیست‌ویکم دارد.

جنبه‌ی بسیار مهمِ بحث گرویس تأکیدش بر مفهوم «برابری جهانی» است. او هم سرمایه‌داری غربی و هم کمونیسم مدل شوروی را از منظر ناکامی‌شان در رسیدن به برابری حقیقی نقد می‌کند. به باور گرویس، رؤیای اتوپیایی کمونیسم صرفاً به بازتوزیع اقتصادی مربوط نیست، بلکه به شکل‌های جدیدی از روابط اجتماعی که در آن تمامی افراد برابر دیده می‌شوند مربوط است. هرچند، او اذعان می‌کند که مدل‌های دولت‌محور کمونیستی قرن بیستم در تحقق‌بخشی به این وعده ناکام ماند. رژیم‌های دیکتاتوری این دوران اغلب بر ضد آرمان‌های خود عمل کردند و موجب دلسردی از پروژه‌ی کمونیسم شدند و این حس را به وجود آوردند که پروژه‌ای شکست‌خورده است.

اما مسئله این‌جاست که نظم جهان سرمایه‌دارانه هم سرشار از تناقض‌ها و شکست‌هاست، ازجمله نابرابری گسترده، بی‌عدالتی اجتماعی و تخریب محیط‌زیست. در چنین بستری است که بعدالتحریر کمونیسم به کار می‌آید تا از منظر انتقادی خودش وضعیت جاری امور را ببیند و به پرسش بکشد. گرویس به این نکته اشاره می‌کند که اگرچه سرمایه‌داری مدعیِ آزادی و رفاه است، درعمل آن‌ها را گزینشی و برای عده‌ای معدود فراهم می‌کند و درنتیجه، به نظام‌های نابرابری و استثمار دامن می‌زند.

افزون‌براین، گرویس به ابعاد فرهنگی کمونیسم و رابطه‌اش با هنر و زیبایی‌شناسی می‌پردازد. به باور او، این کمونیسم است که ماهیتاً طرفدار هنر پیشرو و تجربی است که از محدودیت‌های بازار رها شده است و واقعیت‌های اجتماعی را نشان می‌دهد، این آزادی به هنر توانشی رادیکال‌تر و تحول‌آفرین‌تر می‌بخشد که کمتر به سود مالی فکر می‌کند و دلمشغولی اصلی‌اش به‌چالش‌کشیدن هنجارهای موجود و تصور آینده‌هایی بدیل است. برخلاف سرمایه‌داری که حامی هنر سنتی و بازارمحور است و بیان هنری را برای سود مالی و مصرف می‌خواهد.

مسئله‌ی دیگر کتاب «بعدالتحریر کمونیسم» پیشرفت فناورانه و رابطه‌اش با ایدئولوژی سیاسی است. از منظر گرویس، فناوری مدرن، به‌ویژه رسانه‌های دیجیتال، پتانسیل دموکراتیزه‌کردن اطلاعات و توانمندسازی افراد را به شیوه‌هایی که با آرمان‌های کمونیستی مالکیت جمعی و مشارکت سازگار است، داراست. هرچند، او اذعان دارد که این پلتفرم‌ها و فناوری‌ها اغلب در دست شرکت‌های بزرگ و تابع منافع آن‌هاست که طبعاً اولین پیامدش تضعیف‌شدن پتانسیل رهایی‌بخشی آن‌ها و بازتولید ساختارهای موجود قدرت و سلطه است.

گرویس خوانندگان را دعوت می‌کند که به ایده‌ی کمونیسم نه به عنوان یادگاری از گذشته، بلکه به‌عنوان یک مفهوم زنده که همچنان در پاسخ به شرایط جدید اجتماعی و سیاسی و فرهنگی تحول می‌یابد و حرف‌هایی برای گفتن دارد، بنگرند. خود او نیز پاسخ‌هایی آسان‌یاب یا نتیجه‌گیری‌های قطعی و حاضر‌وآماده‌ای در دست ندارد و رویکردش تجویزی یا احاله به آینده نیست؛ درعوض، دعوتی دارد به تأمل و بحثی پیوسته، در این‌جا و اکنون. شاید در جهانی که این‌چنین تحت سیطره‌ی سرمایه‌داری نئولیبرال است، اثری از جنس بعدالتحریر کمونیسم در مقام یک یادآوری که دیدگاه‌هایی بدیل برای سازمان‌دهی اجتماعی و سیاسی دارد، می‌تواند هنوز الهام‌بخش باشد و نور نحیف امید را زنده نگاه دارد.