بعد از نظریه

ایگلتون را به ذهن تیز و نگاه نافذش به ادبیات و نقد ادبی می‌شناسیم؛ همچنین به قلم توانا و روشنگرش در شرح و بسط ایده‌های پیچیده، بدون درافتادن به ساده‌سازی‌های مشکل‌آفرین. «بعد از نظریه» یکی از تأمل‌برانگیزترین آثار او درباره‌ی نظریه‌ی ادبی است که با مروری بر نظریه‌ی فرهنگی در آغاز قرن بیست‌ویکم، نقدی نیز بر کاستی‌های آن وارد می‌کند و استدلال‌های متقاعدکننده‌ای درباره‌ی لزوم بازگشت به روایت‌های کلان و پرسش‌های بنیادینی دارد که محرک و راهنمای نظریه‌پردازان پیشین بوده‌اند.

دغدغه‌ی اصلی ایگلتون در این کتاب پست‌مدرنیسم و نظریه‌ی فرهنگی اواخر قرن بیستم است. او در آغاز تلاش‌های اندیشمندان پست‌مدرنیست و پساساختارگرایی همچون میشل فوکو، ژاک دریدا و ژان بودریار را در ظنین‌شدن به قطعیت‌های اندیشه‌ی روشنگری و فاش‌ساختن بازی‌های قدرتِ نهفته در پسِ دانش و زبان و فرهنگ ارج می‌نهد. به باور او، شکی نیست که این اندیشمندان نقشی حیاتی در آشکارساختن ساختارها و ایدئولوژی‌های سرکوبگر داشته‌اند و خواندن آثارشان برای هرکس که دغدغه‌ی رویکردی انتقادی دارد، ضروری است. بااین‌همه، ایگلتون معتقد است که نظریه‌ی فرهنگی در سیر تاریخی خود در دهه‌ی ۱۹۹۰ به‌طور فزاینده‌ای از واقعیت‌های سیاسی و اجتماعی که زمانی سودای تغییرشان را داشت جدا افتاد. نقد او متوجه نوعی مشغله‌ی ذهنی دانشگاهی به سیاست هویت، واسازی متن و بازی بی‌پایان دال‌هاست که به زعم او  منجر شده است به نادیده‌انگاری مسائل عمده‌تری همچون طبقه، قدرت و شرایط مادی زندگی. به‌عبارت‌دیگر، ایگلتون معتقد است تمرکز بر تمایز و بازنمایی، مباحثی چون سرمایه‌داری و امپریالیسم و نابرابری جهانی را به محاق برده است.

یکی از موضوعات بحث‌برانگیز کتاب این است که سوءظنِ پست‌مدرن به روایت‌های کلان و حقایق جهان‌شمول چنان به ورطه‌ی افراط درافتاده که به نوعی فلج فکری انجامیده است. ایگلتون اگرچه به خطرات روایت‌های تمامیت‌بخش و ایدئولوژی‌های جزمی معترف است، بر این نکته پافشاری می‌کند که برای معنادارکردن و شناسایی حادترین مشکلات جهانی که در آن زندگی می‌کنیم راهی جز این نداریم که به اشکالی از روایتی کلان متوسل شویم. از همین روست که خواستار بازگشت به مسائل اساسی اخلاق و سیاست و متافیزیک است؛ مسائلی درباره‌ی ماهیت حقیقت و عدالت و زندگی خوب که در بسیاری از نظریات معاصر کنار گذاشته شده‌اند.

نکته‌ی مهم درباره‌ی ایگلتون این است که باید به یاد داشته باشیم که مواضع او صرفاً نقدی دانشگاهی و خطاب به همکارانش نیست. این مواضع که ریشه‌های عمیقی در باورهای مارکسیستی‌اش دارد از نگرانی گسترده‌تری برمی‌خیزد که نسبی‌گرایی فرهنگی مقوم آن است؛ نگرانی از همه‌گیرشدن سرمایه‌داری نولیبرال که سودای ویرانی همبستگی جمعی دارد و به‌طور فزاینده‌ای افراد را اتمیزه و بی‌توش‌وتوان به حال خود وامی‌گذارد. برای ایگلتون وظیفه‌ی نظریه تحلیل صرفِ فرهنگ نیست، تغییر جهان است؛ و برای تغییر جهان نیاز داریم دوباره و دوباره به عدالت اجتماعی، برابری و رهایی بشر فکر کنیم.

در بخش دیگری از این کتاب، ایگلتون نارضایتی آشکار و نقد تند خود را نسبت به دانشگاهیانی ابراز می‌کند که محافظه‌کارانه درگیر بحث‌های بی‌پایان انتزاعی درباره‌ی زبان و بازنمایی شده‌اند و در مواجهه با رنج و نابرابری فزاینده‌ای که مردم در جهان بیرون با آن دست‌به‌گریبان‌اند، سر در برف کرده‌اند. باور راسخ او این است که نظریه راهی ندارد جز این‌که با مبارزات واقعی جهانی پیوندی بیابد و متفکرین راهی جز این ندارند که درباره‌ی پیامدهای کارهای اخلاقی و سیاسی خود قبول مسئولیت کنند.

«بعد از نظریه» مداخله‌ای به‌موقع و مهم در بحث‌های معاصر درباره‌ی نقش نظریه در علوم انسانی است. این کتاب از ما می‌خواهد در عصرِ سرمایه‌داری جهانی و بحران‌های محیط‌زیستی و نابرابری اجتماعی با نگاهی انتقادی به جایگاه نظریه‌ی فرهنگی و آن نوع کار فکری متناسب با چنین وضعیتی بیندیشیم. درواقع مسئله این‌جاست که خواه با رویکرد ایگلتون و ادعاهایش موافق باشیم خواه مخالف، به‌هیچ‌روی نمی‌توانیم منکر اهمیت و ضرورت طرح پرسش‌ها و طرح مسئله‌ی او شویم. طرح مسئله‌ای که یکی از وجوهش ناظر به جایگاه روشنفکر در جامعه‌ی امروز است. به باور او، در عصر رسانه‌های جمعی، فرهنگ مصرفی و قدرت شرکت‌های بزرگ، نقش سنتی متفکر در مقام راهنما و منتقد از دست رفته است، متفکران به حاشیه رانده شده‌اند و صدای‌شان در همهمه‌ی بازار و انواع تفریحات محو شده است. ایگلتون خواستار آن است که روشنفکر به عرصه‌ی عمومی بازگردد، چراکه او کسی است که می‌تواند همچنان از حقیقت حرف بزند و دورنمایی از جهان بهتر را تصویر کند.

ایگلتون در «بعد از نظریه» یک ارزیابی نقادانه از کار خود نیز فراهم می‌کند. این کتاب هم در ادامه‌ی آثار او و هم در نقد آن آثار است. او تا پیش از این عمدتاً  بر معرفی مکاتب مختلف نظریه‌ی ادبی و فرهنگی متمرکز بود و تلاش می‌کرد مفاهیم نظری پیچیده‌ی سنت‌های مارکسیستی و ساختارگرایی و پساساختارگرایی را تشریح کند، اما در چرخشی تأمل‌برانگیز در کتاب حاضر موضع انتقادی‌تری نسبت به نظریه‌ی فرهنگی اوایل قرن بیست‌ویکم اتخاذ می‌کند و مدعی می‌شود که این نظریه با تمرکز افراطی بر جزئیات مربوط به هویت و جنسیت و نسبیتْ پرسش‌های بزرگ مرتبط با حقیقت و اخلاق و سیاست و ماهیت انسان را وانهاده است.