سرمایه، مجلد دوم

مجلد دوم سرمایه به فرایند گردش و شکل‌های گوناگون سرمایه در تمامیت آن، به تحلیل دگردیسی‌های سرمایه، زمان برگشت و فرآیند بازتولید اجتماعی می‌پردازد. این مجلد اهمیت تعیین‌کننده‌ای در درک نقد مارکسیِ سرمایه و نیز پذیرش تغییرات و نوآوری‌های سرمایه‌داری فراگیر و جهانی در سده‌ی بیست‌ویکم دارد. تمرکز مجلد حاضر بر گردش سرمایه‌ است که نباید با گردش کالا، موضوع مجلد یکم، اشتباه گرفته شود. گردش سرمایه دربرگیرنده‌ی سه جزء سرمایهْ یا سه شیوه‌ی وجودی سرمایه است: سرمایه‌ی پولی، سرمایه‌ی مولد و سرمایه‌ی کالایی. این سه شیوه‌ی وجودی شکل‌های متفاوتی هستند که سرمایه در مراحل متفاوت خود به قالب آن‌ها درمی‌آید. هدف اصلی پژوهش در مجلد دوم رابطه‌ی متقابل این شکل‌های متفاوت است.

جستارمایه‌ی کل مجلد دوم بازتولید اجتماعی است. فرایند بازتولیدْ هرآن‌چه را که در بازار و در تولید رخ می‌دهد در بر می‌گیرد. بنابراین نباید تصور کرد که پرداختن به گردش سرمایه بدین‌معناست که دغدغه‌ی مارکس واکاوی بازار بوده است. بلکه او هنگام بررسی گردش سرمایه به نقش غالب مناسبات تولید توجه داشته است. درواقع مجلد دوم نه به مناسبات بالفعل شرکت‌ها بلکه به واکاوی تجربی چرخه‌ی کسب‌وکار می‌پردازد. مناسبات دادوستد در میان شرکت‌های سرمایه‌داری متکی بر قیمت‌هاست، در حالی‌که مجلد دوم با پذیرش این‌که کالاها به ارزش‌شان فروخته می‌شوند قیمت‌ها را نادیده می‌گیرد. مارکس همچنین در پی آن نیست که نشان دهد مدل آرمانی بازتولید اجتماعی، در صورت رهایی از «ناعقلانیت» و «هرج‌ومرج» بازار آزاد چگونه خواهد بود. درعوض می‌کوشد نشان دهد که دورپیمایی سرمایه که به نظر می‌رسد در سرمایه‌داری حیاتی از آن خویش یافته هم به مجموعه‌ی خاصی از مناسبات اجتماعی، ازجمله استثمار کار، وابسته است و هم به ساختن دوباره‌ی همان مناسبات اجتماعی یاری می‌رساند.

ناتوانی فرضی سرمایه در تحقق ارزش اضافی یعنی ناتوانی در فروش محصول اضافی که به بحران سرمایه‌داری می‌انجامد در مجلد سوم بررسی شده است، اما مجلد دوم نیز در مبحث دورپیمایی سرمایه و بازتولید گسترده به شرایط امکان وقوع بحران می‌پردازد. در این‌جا بحران هم‌چون موضوعی مربوط به تحقق ارزش اضافی مطرح نمی‌شود، بلکه شرایط وقوع بحران در سطحی عمیق‌‌تر، در سطح تولید، قرار می‌گیرد، یعنی در ارزش‌ِ افزایش‌یافته‌ای که بیش‌تر نصیب وسایل تولید می‌شود تا وسایل مصرفی.

با این‌که مارکس هرگز رساله یا اثر مستقلی درباره‌ی مناسبات پساسرمایه‌داری ننوشت اما برداشت متمایزی از سوسیالیسم را می‌توان در برخی نوشته‌های او ـ ازجمله در مجلد دوم سرمایه ـ یافت. در فصل بیستم، «بازتولید ساده»، ناگهان رشته‌ی کلام را قطع می‌کند و به بحث درباره‌ی جامعه‌ی جدید می‌پردازد و نشان می‌دهد که شکل توزیعِ عناصر تولیدْ برای هر نظم اجتماعی، متفاوت و از اهمیت تعیین‌کننده‌ای برخوردار است. این توزیع در سرمایه‌داری مطابق با فرمان‌های تولید ارزش در پشت‌سر تولیدکنندگان رخ می‌دهد. در سوسیالیسم توزیعْ مبتنی بر نیازهای خودِ «بازتولید» است و شکل کاملاًمتفاوتی خواهد داشت؛ زیرا تولیدکنندگان مقدار معینی از ثروت مادی را به تهیه‌ی دوباره‌ی وسایل تولید و مقدار دیگری را به تأمین نیازهای مصرفی خود اختصاص می‌دهند. در هیچ‌کجا تولید ارزش به این تصویر وارد نمی‌شود.

مجلد دوم سرمایه از جهات مهمی با مجلد یکم متفاوت است. چنان‌که می‌دانیم مارکس زنده نماند تا مجلد دوم و سوم سرمایه را کامل کند. دو سال پس از مرگ او انگلس بر پایه‌ی دست‌نوشته‌هایی که تاریخ‌شان به اواسط دهه‌ی ۱۸۶۰ تا اواخر دهه‌ی ۱۸۷۰ می‌رسید مجلد دوم را تکمیل و منتشر کرد. بر این اساس مجلد دوم آشکارا فاقد آراستگی و کیفیت ادبی مجلد یکم است. افزون‌بر این به سبب پیچیدگی جستارهایش کم‌تر از  نوشته‌های دیگر مارکس  مناسب کاربرد بی‌واسطه‌‌ در آرمان‌های سیاسی است؛ با این‌همه  بحث‌های مهمی را در تاریخ جنبش رادیکال برانگیخته و محتمل است در آینده نیز چنین باشد.

در ترجمه‌ی فارسی مجلد دوم سرمایه متن ترجمه‌ی انگلیسی دیوید فرنباخ مبنا قرار گرفته که عمدتاً‌ متکی بر دومین ویراست مجلد دوم سرمایه در ۱۸۹۳و ویراست‌های بعدی منطبق بر آن است. اختلاف‌های متن تهیه‌شده به دست انگلس با دست‌نوشته‌‌های مارکس مشخص شده و به سیاق مجلد یکم در حاشیه‌ی صفحات کتاب آمده است. افزون بر این برای فهم بهتر مطلب سه مقدمه به متن اصلی افزوده شده است. ابتدا مقدمه‌ی پی‌تر هیودیس آمده است که معرفی جامع و تئوریک مجلد دوم و جایگاه آن در پروژه‌ی فکری مارکس است و پیوند دقیقی بین متن مجلد دوم و واقعیت‌های اجتماعی کنونی برقرار می‌کند. سپس مقدمه‌ی ویراستاران بر مجلد دوازدهم و نیز سیزدهم از بخش دوم آثار کامل مارکس و انگلس نیز اضافه شده است. این مقدمه‌ها به درک تکوین مجلد دوم در روند اندیشه‌ی مارکس، ویراستاری آن و پی‌آمدهایش،‌ تفاوت‌های ساختاری و محتوایی دست‌نوشته‌های مارکس و دست‌نوشته‌های ویراستاری انگلس و متن نهایی کمک چشم‌گیری می‌کند.