سرمایه، مجلد یکم

کتاب سرمایه را مهم‌ترین اثر نظری کارل مارکس و در عین‌حال معتبرترین مرجع اقتصاد سیاسی مارکسی دانسته‌اند. به‌ندرت زبانی یافت می‌شود که سرمایه به آن ترجمه نشده باشد و کم‌تر کتابخانه‌ای است که نسخه‌ای از آن را نداشته باشد. این اثر از زمان نخستین انتشارش تا کنون همواره موضوع جدی‌ترین مباحث و مجادلات نظری میان موافقان و مخالفانش بوده و بی‌شمار کتاب و رساله و پژوهش در نقد‌وبررسی‌اش به چاپ رسیده‌ است. از منظری دیگر سرمایه را می‌توان در زمره‌ی تأثیرگذارترین کتاب‌های تاریخ بشر برشمرد.  چه بسیار دولت‌ها، احزاب، سازمان‌ها و جنبش‌های سیاسی که برنامه و اهداف‌شان متأثر از محتوای نظری و آموزه‌های این کتاب بوده است. اما تأثیرگذاری آن صرفاً از گستره، ژرفا و غنای نظری‌اش برنمی‌خیزد، بلکه دلیلش وجه پراتیک کتاب و پیوند موضوعات آن با جدی‌ترین و مناقشه‌برانگیزترین مسائل جامعه مانند مسأله‌ی بهره‌کشی از نیروی کار و مبارزات طبقاتی است.

سرمایه ادامه‌ی رساله‌ی در نقد اقتصاد سیاسی مارکس است که در سال ۱۸۵۹ منتشر شد. محتوای این رساله به منظور حفظ پیوستگی مباحث در فصل اول مجلد یکم سرمایه آمده است؛ فصلی که به تحلیل کالا، جوهر ارزش و مقدار ارزش می‌پردازد و به تعبیر خود مارکس دشوارترین بخش کتاب است. او در پیش‌گفتار ویراست اول این اثر می‌گوید آغاز همیشه دشوار است و در پیش‌گفتار ویراست فرانسه به خوانندگانی که همواره در رسیدن به نتیجه بی‌تاب‌اند هشدار می‌دهد که «درعلم  راه شاهانه‌ای وجود ندارد.  تنها کسانی که از خستگی بالارفتن از راه‌های پرنشیب‌وفرازش نمی‌هراسند بخت و اقبال رسیدن به قله‌های درخشان آن را دارند».

مارکس در این اثر به تحلیل شکل معینی از نظام تولید کالایی، یعنی شکل سرمایه‌داری آن پرداخته و شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری و شرایط تولید و مبادله‌ی متناسب با آن بررسی کرده است. هدف نهایی او عریان‌ساختن قوانین اقتصادی حرکت جامعه‌ی نو است. مجلد یکم سرمایه اساساً به تولید سرمایه‌داری می‌پردازد و تحلیل سرمایه را بر تحلیل کالا استوار می‌سازد. مطابق روش مارکس آغازگاه باید مطالعه‌ی روابط بنیادی میان انسان‌ها به‌مثابه‌ی تولیدکنندگان کالا درشکل عام و مجرد آن باشد. نخست باید سرشت این رابطه‌ی تولیدی بنیادی را شناخت تا بعد بتوان شکل‌های مصرف، توزیع و مبادله را در جوامعی که تولید کالایی غالب است بررسی کرد. درمجموع این مجلد به موضوعاتی ازجمله کالا، پول، فرایند مبادله و گردش کالا، تولید ارزش اضافی، نرخ و مقدار ارزش اضافی، ماشین‌آلات و صنعت بزرگ، فرایند انباشت سرمایه می‌پردازد و در خلال آن ما را با نظریه‌ی ارزش کار مارکس آشنا می‌سازد.

کار سترگ ترجمه‌ی سرمایه به فارسی نخست به دست ایرج اسکندری در سال ۱۳۵۲ صورت گرفت که نقش شایسته‌ای در شناساندن بزرگ‌ترین اثر نظری مارکس در ایران ایفا کرد. حدود ۳۰ سال پس از آن ترجمه‌ی دوم این اثر به همت حسن مرتضوی به دست خواننده‌گان رسید. مترجم در پیش‌گفتار ویراست اول این ترجمه‌ی دوم دلیل دست بردن به چنین کاری را تحولات زبان فارسی و جامعه‌ی ایران و نیز ترجمه‌ی آثار اندیشمندان علوم انسانی از بسیاری زبان‌ها، رواج نقد‌وبررسی آثار و جاافتادن نسبی واژه‌هایی یک‌دست‌تر برای بیان مقولات اقتصادی و فلسفی دانسته است. افزون بر این اشاره کرده است که شناخت مارکس‌پژوهان از تکوین و نگارش سرمایه در چند دهه‌ی اخیر دست‌خوش تغییرات مهمی شده که به هیچ‌وجه با زمانی که این اثر نخستین بار ترجمه شد قیاس‌پذیر نیست.

رویداد مهم انتشار ویراست جدید مجموعه آثار کامل مارکس و انگلس (MEGA) در سال ۱۹۹۱ که تمامی روایت‌های مجلد یکم سرمایه را که زیر نظر مارکس و انگلیس انتشار یافته بودند در مجلدات جداگانه‌ای در بر می‌گرفت و به این ترتیب نشان داده شد که در ویراست چهارم ۱۸۹۰ که انگلس آن را ویراست  «نهایی» می‌داند و اسکندری به آن استناد کرده است، چه بخش‌های مهمی از ویراست ۱۸۷۵-۱۸۷۲ فرانسه گنجانده نشده است. ویراست ۱۸۷۵-۱۸۷۲ صرفاً یک ترجمه نیست، زیرا نه‌تنها مارکس آن را ویرایش کرد، بلکه بسیاری از فرمول‌های بنیادی را بادقت بیش‌تری طرح و بعضی از بخش‌ها، به‌ویژه بخش‌های مربوط به انباشت و نیز بت‌واره‌پرستی را گسترش داد. او برای این ترجمه ارزش علمی مستقلی قائل بود و حتی خوانندگان آلمانی نیز توصیه کرده بود که آن را بخوانند. ترجمه‌ی ایرج اسکندری بسیاری از افزوده‌های بعدی مارکس به ترجمه‌ی فرانسه‌ی سرمایه را شامل نمی‌شود و این کاستی دلیل دیگری بر ضرورت بازترجمه‌ی سرمایه عنوان شده است.

در ترجمه‌ی حسن مرتضوی برای درک ارزش و اهمیت ویراست ۱۸۷۵-۱۸۷۲ فرانسه مقاله‌‌ای از کوین اندرسون گنجانده شده است. گذشته از این، به دلیل نبود امکان انتشار تمام ویراست‌های سرمایه، تلاش شده است کتاب به گونه‌ای سامان یابد که دربردارنده‌ی تمام تغییرات و افزوده‌های این ویراست‌ها باشد. بر این اساس، نکات افزوده به متن فرانسه که در ویراست چهارم آلمانی ۱۸۹۰ نیامده‌اند در حاشیه‌ی صفحات این ترجمه مشخص شده‌اند تا خواننده بتواند تفاوت متن‌ها را دریابد.